Сахалар классическай,  эбэтэр гректии-римскэй тустууга ситиһиилэрэ

Урут Саха сиригэр көҥүл тустуу сайдыан иннинэ маҥнай классическай тустуу сайда сылдьыбыта. Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии кэнниттэн спорт бу көрүҥүнэн республика киин куоратыгар Дьокуускайга уонна промышленность сайдыбыт сирдэригэр дьарыктаммыттара. Сорох сылларга спортивнай обществолар бэйэлэрэ күрэхтэһиилэри тэрийэллэрэ. Республика чемпионата эмиэ ыытыллыбыта биллэр.

1955-1956 сылларга республикатааҕы физкультура уонна спорт комитетын председателэ Н.Н. Тарскай быһаччы көҕүлээһининэн уонна тэрийиитинэн, аны республикаҕа спорт урут биллибэтэх, тарҕамматах олох саҥа көрүҥэ – көҥүл тустуу күүскэ сайдыбыта. Сотору республика олохтоохторугар бу тустуу олус сөбүлэппитэ, онон күүскэ тэнийэн уонна сайдан, спорт бастакы нүөмэрдээх көрүҥүн быһыытынан билиниллибитэ.

Билигин сахалар аан дойдуга спорка саамай үрдүктүк уонна киэҥник ситиһиилэммит көрүҥнэринэн көҥүл тустуу буоларын үчүгэйдик биллэрдилэр. Республика бастыҥ, күүстээх тустууктара спорт бу көрүҥэр Россияҕа , Советскай Союзка , Европаҕа, Азияҕа , аан дойдуга эрэ буолбакка, Олимпийскай оонньууларга тиийэ кыайыылааҕынан тахсыбыттара элбэҕи этэр.

Саха сириттэн Советскай Союз араас куораттарыгар үөрэнэ уонна армияҕа сулууспалыы тиийбит саха уолаттара спорт араас көрүҥнэринэн, ордук көҥүл тустуунан баҕаран туран дьарыктаммыттара. Онтон, көҥүл тустуу сайдыбатах, суох сиригэр тиийэннэр, классическай тустуунан (билиҥҥитэ гректии- римскэй тустуунан), самбонан, буулдьанан ытыынан уонна атын көрүҥҥэринэн дьарыктанарга күһэллибиттэрэ.

Кинилэртэн сорохторо спорт ити көрүҥнэринэн дьарыктанан спорт маастарын нуорматын толорбуттара, атыттар дойду үрдүнэн биллэр-көстөр күүстээх спортсменнар буола үүммүттэрэ.

Сахалартан классическай тустууга, билиҥҥинэн гректии- римскэй тустууга аан маҥнайгынан ССРС спордун маастарын нуорматын толорбут киһинэн Дмитрий Гаврильевич Максимов буолар. Кини бэйэтэ 1937 сыллаахха  Амма оройуонугар Амма-Наахара нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Оскуола кэнниттэн Омскайдааҕы государственнай физкультурнай институкка үөрэммитэ. Онно үөрэнэ сылдьан, классическай тустуунан дьарыктаммыта. Тихоокеанскай флокка икки төгүл бастаабыта. Институтугар төннөн,  дьаныһан тустуу ити көрүҥүнэн салгыы дьарыктаммыта. Ситиһиилэрэ: Омскай уобалас чемпиона, Бүтүн Россиятааҕы «Буревестник» общество Киин Советын күрэхтэһиилэригэр хамаанданан үс төгүл кыайыылааҕа, биирдэ личнэй зачекка иккис миэстэҕэ тахсыбыта. Уһук Илин, Сибиир уонна Урал зонатыгар, Россия финалыгар “Буревестник” Киин Советыгар уопсайа алта төгүл төрдүс миэстэҕэ тахсыбыта. Маастар нуорматын хаста да толорбута. Арай, 1963 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэр сылыгар, дипломын кытта спорт  маастара дастабырыанньатын уонна түөскэ кэтиллэр бэлиэ значогын туттарбыттара.

Дойдутугар кэлэн үлэлиир сылларыгар, Дмитрий Гаврильевич элбэх спорт маастардарын, республика чемпионнарын, Россия призердарын уонна да атыттары иитэн, үөрэтэн таһаарбыта. Улахан уола Гавриил – хотугу многоборьеҕа спорт маастара.

Билигин Д.Г. Максимов бочуоттаах сынньалаҥҥа, төрөөбүт дойдутугар олорор.

Саха сириттэн классическай тустууга ССРС спордун нуорматын толорбуттара: Калистрат Владимиров, Виктор Стручков, Дмитрий Типанов, Виктор Рукавишников, Степан Игнатьев уонна да атыттар. Аны, норуоттар икки ардынааҕы кылаастаах спорт маастарын аатын Евгений Мыреев, Дмитрий Ушницкай ылары ситиспиттэрэ. Маны таһынан Красноярскайтан төрүттээх саха уолун Николай Фальковы ааттаабакка ааһар сатаммат.

Саха биир уһулуччулаах тустуугунан Таатта Чөркөөҕүттэн төрүттээх Калистрат Елисеевич Владимиров буолар. Аҕатын дьиҥҥээх араспаанньата Слепцов. Саха автономиятын төрүттэспит П.А. Слепцов — Ойуунускай чугас аймаҕа.

Республикаҕа көҥүл тустуунан дьарыктанан, 1962 сыллаахха Калининград куоракка  Россия чемпионатыгар төрдүс миэстэҕэ тахсан, 19 сааһыгар ССРС спордун маастарын аатын ылбыта. Николай Гоголев ити чемпионакка сахалартан аан маҥнай РСФСР чемпионун аатын ылары ситиспитэ.

Калистрат Владимиров оскуола кэнниттэн, Иркутскайдаҕы тыа хаһаайыстыбатын институтугар агроном идэтин ылаары үөрэххэ киирэр. Спорт маастара уолу тренердэр ытыстарын үрдүгэр түһэрэллэр. Кэлин билбитэ институтугар классическай тустууну эрэ өрө тутан дьарыктыыллар эбит. Үөрэнэрин тухары, тустуу ити көрүҥүнэн дьарыктаммыта. Ол тухары улахан хотторуу диэни билбэтэҕэ. Уобалас үс төгүллээх чемпионун аатын ылар. 1965 сыллаахха Россия студеннарын Бүтүн Россиятааҕы күрэхтэһиитигэр Уфа куоракка бастыыр. 1966 сыллаахха от ыйыгар тыа сирин Бүтүн Союзтааҕы спартакиадатыгар Воронеж куоракка буолбут тустууга бастыыр. Онон, классическай тустууга “ССРС спордун маастара ” нуорманы толорор. Онон саха бөҕөстөрүттэн көҥүл уонна классическай (гректии-римскэйгэ) тустууга иккиэннэригэр ССРС маастарын нуорматын бастакынан толорбут киһинэн Калистрат Елисеевич Владимиров буолар.

Классическай тустууга эмиэ ССРС спордун маастара буолбут киһинэн ыраах хоту Саккырыыр оройуонуттан төрүттээх Виктор Стручков буолар. Кинини билэр дьон этэллэринэн, Виктор тустууга улахан талааннаах киһи эбит. Улуу тренер Д.П. Коркин  кинини 1960 сыллаахха үөрэнэээччилэр республикаҕа бастыыр иһин күрэхтэһиилэригэр тустарын көрөн баран, Чурапчыга тиийэн үөрэнэригэр ыҥырбыта. Ити сыл оҕолорго Россия “Урожайын” күрэхтэһиитигэр Д.П. Коркин Орджоникидзе куоракка илдьэ баран туһуннарбыта. Онно Чурапчы уола Николай Барашковтыын Виктор Стручков чемпион үрдүк аатын ылан эргиллибиттэрэ.

Читаҕа армияҕа сулууспалыыр сылларыгар, спортивнай ротаҕа түбэспитэ, итиэннэ классическай тустуунан дьарыктаммыта.

1968 сыллаахха Омскай куоракка  классическай турнирга ыытыллыбыт Бүтүн Союзтааҕы турнирга олус күүстээх састаапка үс иһигэр киирэн, Виктор Стручков “ССРС спордун маастара” буолбута.

Саха бөҕөстөрүттэн классическай тустууга эмиэ “ССРС спордун маастара” толорбут киһинэн Бүлүүттэн төрүттээх Дмитрий Васильевич Типанов буолар. Бэйэтэ көҥүл тустууга ССРС спордун маастара.

Кини олох эдэр сылдьан, Жатайдааҕы өрүс училищетыгар үөрэнэ сылдьан Николай Волковка көҥүл тустуунан дьаныһан дьарыктаммыта. Баҕата туолан республика бастакы маастардарын кытта тэҥҥэ эрчиллэр дьолломута. Онтон эдэр уол элбэххэ үөрэммитэ. 1965 сыллаахха республикаҕа 57 киилэҕэ чемпионнуур.

Эһиилгитигэр Ийэ дойдутун иннигэр ытык иэһин толоро байыаннай сулууспаҕа ыҥырыллар. Тихэй океаннааҕы флот мотуруоһа буолар. Флот күрэхтэһиитигэр классическай тустууга бастаан, спорт ротаҕа сулууспалыыр. Көҥүл тустуу суох буолан, үс сыл аҥардас классическай тустуунан дьарыктанар.

Армияттан кэлээт, утуу- субуу классическай уонна көҥүл тустууларга ССРС спордун маастарын нуорматын толорор. Өссө олору чиҥэтэн ити нуормалары хаста да толортуур. Ол гынан баран, киниэхэ классическай тустууга спорт маастарын аата иҥэриллибитин туһунан дааннайдар көстүбэтилэр.

 

Саха тустууктарыттан классическай, эбэтэр гректии-римскэй тустууга уһулуччу ситиһиилэри ситиспит киһинэн Евгений Мыреев буолар. Кини оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, “классиканан” дьаныһан туран дьарыктаммыта. Оскуола кэнниттэн, Новосибирскай куоракка тиийэн, уу транспорын инженердэрин бэлэмниир институкка үөрэххэ киирбитэ. Манна үчүгэй тренердэргэ түбэһэн, маҥнай “ Водник” обществоҕа бастыыр, онтон Россия чемпионаттарыгар кыттан улахан ситиһиилэрдээҕэ. Ол курдук, кини Россияҕа биэс төгүл чемпионнаабыта, ол иһигэр биирдэ хамаанданан. Түөрт төгүл (1997-2000 сс.) Россияҕа  личнай зачекка бастаабыта.

1996 сыллаахха Финляндияҕа тахсан норуоттар икки ардыларыгар ыытыллар уонна да атын турнирдар кыайыылааҕынан тахсыталыыр. Россия спордун маастарын нуорматын 1987 сыллаахха толорбута, норуоттар икки ардыларынааҕы спордун маастарын ылары ситиспитэ. Александр Карелины кытта Новосибирскайтан Олимпиадаҕа кыттаары бииргэ сбордаммыттара. 1997 сылтан кини тустар 48 киилэ ыйааһынын суох оҥорбуттарын кэннэ – аан дойду, Европа чемпионаттарыгар, Олимпиадаҕа тиийэн тустар кыаҕын ситэ туһамматаҕа.

Кинини кытта биир кэмҥэ Новосибирскайга үөрэммит уонна олорбут киһинэн Дмитрий Ушницкай буолар. Кини бэйэтэ Нам сириттэн төрүттээх. Дмитрий Ушницкай эмиэ улахан күрэхтэһиилэргэ кыттан “классикаҕа” эмиэ ситиһиилэрдээх. Ол курдук, ССРС чемпионатыгар иккистээбитэ уонна Белградка (Югославия) ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы турнир кыайыылааҕа. Аан дойду кылаастаах спорт маастара. Билигин  Саха сирин спортивнай тустууларга федерациятын вице-президенэ. Республикаҕа  гректии-римскэй тустуу сайдарыгар эппиэттиир киһи буолар.

Классическай тустууга сахалартан улахан ситиһиилэрдээх тустуугунан Николай Фальковы ааттыахха сөп. Кини бэйэтэ Красноярскай кыраай хоту өттүгэр төрөөбүтэ. Омугунан сахабын дэнэрэ. Көҥүл тустуунан уонна классическай тустууларынан сөбүлээн туран дьарыктаммыта. 1963 сыллаахха классическай тустууга спорт маастарын толорбута, 1966 сыллаахха аны көҥүл тустууга спорт маастара буолбута. Элбэхтик Саха сиригэр сылдьыбыта, биһиги тустууктарбытын үчүгэйдик билэрэ, элбэх доҕоттордооҕо. Сорохторун кытта көбүөргэ элбэхтик күөн көрсүбүтэ. Кини 1968 сыллаахха Таллиҥҥа буолбут Советскай Союз чемпионатыгар классическай тустууга 52 киилэҕэ иккис миэстэҕэ тахсыбыта. 1970 сыллаахха эмиэ дойду чемпионатыгар 48 киилэҕэ тустан чемпион бочуоттаах аатын ылбыта. Онон, кини “классикаҕа”дойду биир күүстээх бөҕөһүнэн биллибитэ. Советскай Союзка чемпионаабыта.

Сахалар классическай тустууга урут ситиспит ситиһиилэрин туһунан кылгастык аҕыннахха итинник, билигин да тустууктарбыт гректии-римскэй тустууга хайаан да улахан ситиһииилэниэхтэрэ. Бу тустуу аны олимпийскай көрүҥ быһыытынан билиниллибитэ. Онон, Саха сиригэр тустуу ити көрүҥүн киллэрэн сайыннаран эрэрбит саамай сөп. Эдэр уолаттар ортолоругар  бу тустуунан дьарыктаныахтарын баҕалаахтар элбэхтэр. Хайы- үйэ Россия спордун маастарын нуорматын толорбут уолаттар баар буоллулар. Бу барыта биһигини гректии-римскэй тустууга инникитин ситиһиилэниэхпит диэн эрэл кыымын саҕар.

Саха сиригэр тустуу бу көрүҥэ күүскэ сайдарыгар, аатырбыт тустуук, Олимпийскай оонньуулар үс төгүллээх чемпионнара, Россия Геройа, ГосДума депутата Александр Карелин ис дууһатын ууран тус бэйэтинэн ылсыһан үлэлэһэр. Төһө кыалларынан көмөлөһөр, сүбэ-ама биэрэр, хайы- үйэ республикаҕа хаста да кэлэн барда. Бу барыта тустуу саҥа көрүҥэ сайдарыгар төһүү күүс, олук буоларын умнумуохха.

Виталий СЛЕПЦОВ.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *