Сардаанабытыгар эрэниэххэйиҥ!

Токиоҕа ыытыллар Олимпиада оонньуулара саҕаланаллара икки аҥар ыйтан кыайбат кэм хаалла. Марафоҥҥа сүүрүүгэ Россия биэс төгүллээх чемпиона Сардаана Трофимова Олимпиадаҕа кыттыа дуо диэн биһиэхэ, сахаларга улахан кэтэһии буола сылдьар. Россияттан уон эрэ спортсмен кыттара көҥүллэнэн турар. Аҕыс чэпчэки атлет кыттара чуолкай курдук. Аны икки киһи сүүмэрдэммит хамаандаҕа киирэрэ өссө да биллэ илик курдук этэллэр. Бэс ыйын бүтүүтэ биллиэ дииллэр. Россия чемпионатын кэнниттэн.

Биллэн турар, Олимпиада мэтээлин ылар кыахтаах, көрдөрүүлэрэ онно эппиэттиир, аан дойдуга быйылгы туругунан бастыҥ көрдөрүүлэрдээх спортсменнар барыахтаах буоллахтара. Биһиги Сардаанабыт марафоҥҥа бастыҥ көрдөрүүлэрэ онно эппиэттиир дуо диэн киһи үксэ ыйытара чуолкай. Онон мин дьахталлар Олимпиада оонньууларыгар классическай марафону, ол эбэтэр 42 км 195 м, төһөнөн кэлэн кимнээх кыайбыттарын уонна Россия (ССРС) спортсменнара хайтах сүүрбүттэрин билиһиннэрэргэ холонуум.

Биллэрин курдук, дьахталлар марафоннара 1984 сыллаахха XXIII Олимпиада оонньууларыгар Лос-Анджелеска киллэриллибитэ. Онно чемпионнаабыт Джоан Бенуа  (АХШ) бириэмэтэ 2 чаас 24 мүнүүтэ 52 cөкүүндэ этэ. Үрүҥ көмүс мэтээли Грете Вайтц (Норвегия), боруонсаны Роза Мота (Португалия) кэппиттэрэ. Көрдөрүүлэрэ 2:26.18 уонна 2:26.57 этилэр. Сеул Олимпиадатыгар, 1988 с., призердар – Роза Мота (Португалия) -2:24.40, Лиза Мартин (Австралия) — 2:25.53, Катрин Дерн (ГДР)-2:26.21. Советскай Союзтан кыттыбыт Татьяна Половинская – 4-с (2:27.05), Зоя Иванова – 9-с (2:30.25).

1992 с. Барселонаҕа урукку Советскай Союзтан СНГ хамаандатыттан Валентина Егорова чемпион үрдүк аатын ылан, Олимпиада кыһыл көмүс мэтээлин иилинэр  чиэстэммитэ. Кини көрдөрүүтэ – 2:32.41. Үрүҥ көмүс мэтээлгэ тиксибит японка Аримори Юко чемпионтан 8 эрэ сөкүүндэ хаалбыта. Боруонса мэтээл хаһаайына Лоррейн Моллер (Новай Зеландия) — 2:33.59. Валентина Егорова 1996 с. Атлантаҕа Россияттан иккис миэстэни ылбыта. Итиннэ чемпионнаабыт Фатума Роба (Эфиопия) – 2:26.05, үһүс миэстэни ылбыт  Аримори Юко (Япония) – 2:28.39 көрдөрүүлээхтэрэ. Россиянкалар Рамила Бурангулова 35-с миэстэ (2:38.04), Алия Зилаева туораабыта.

Онон Россия спордун үтүөлээх маастара Валентина Егорова биһиги дойдубутуттан марафоҥҥа саамай улахан ситиһиилээх спортсменканан буолар.

2000 с. Сиднейгэ Валентина Егорова үһүс Олимпиадатыгар кыттыбыта да, табыллыбакка туораабыта. Россия хамаандатын сүүрүктэрэ Мадина Биктогирова 5-с миэстэни ылан, олимпийскай алта миэстэ иһигэр киирбитэ, Любовь Моргунова (2:32.35) 23-с миэстэ.

2004 с. Афины. Призердар: Мизуки Ногучи (Япония) — 2:26.20, Катрин Ндереба (Кения) — 2:26.32, Дина Кастор (АХШ) — 2:27.20. Россиялар: Людмила Петрова – 8-с (2:31.56), Светлана Захарова – 9-с (2:32.04), Альбина Иванова – 40-с (2:47.26).

2008 с. Пекин: Константина Дицэ (Румыния) — 2:26.44, Катрин Ндереба (Кения) — 2:27.06, Чжоу Чунсю (Кытай) — 2:27.07. Россиялар: Ирина Тимофеева – 7-с (2:27.31), Светлана Захарова – 22-с (2:32.16), Галина Богомолова туораабыт.

2012 с. Лондон: Тихи Гелана (Эфиопия) — 2:23.07 (олимпийскай рекорд), Приска Джепту (Кения) — 2:23.12, Татьяна Петрова-Архипова (РФ) — 2:23.29… 9-с Альбина Иванова (РФ) — 2:25.38. Лидия Шобухова (РФ) туораабыт.

2016 с. XXXI оонньуулар, Рио-де-Жанейро. Бу Олимпиадаҕа Сардаана Трофимова кыттыахтааҕа. Олимпийскай алта иһигэр кэлбит дьахталлары көрүөххэйиҥ, кимнээхтэрий (бириэмэлэрэ, дойдулара)? Чемпион — Джемима Джалагат Сумгонг (Кения) — 2:24.04, 2 м —  Юнис Джепикурди Кирва (Бахрейн) — 2:24.13, 3 м — Маре Дибаба (Эфиопия) — 2:24.30, 4 м — Тирфи Тсегайе (Эфиопия) — 2:24.47, 5 м — Ольга Мазуронак (Беларусь) — 2.24.48, 6 м — Шалан Флэнаган (АХШ) — 2:25.26.

Сардаана Трофимова 2015 с. Франфуртка 2:24.38 кэлбитэ. Аан дойду ааттаах дьахталлара Олимпиадаларгы сүүрбүт бириэмэлэрин кытта тэҥнээҥ көрүҥ.

Олимпиадаларга көрдөрүллүбүт уон бастыҥ бириэмэлээхтэри билиһиннэриэххэ: 1. 2:23.07 — Тихи Гелана (Эфиопия) — 2012 с.; 2. 2:23.12 — Приска Джепту (Кения) — 2012 с.; 3. 2:23.14 — Наоко Такахаши (Япония) — 2000;  4. 2:23.22 — Лидиа Елена Симон (Румыния) — 2000 с.;  5. 2:23.29 — Татьяна Петрова-Архипова (РФ) — 2012 с.; 6. 2:23.56 — Мери Джепкос Геи Кайтани (Кения) — 2012; 7. 2:24.04 — Джемима Джалагат Сумгонг (Кения) — 2016 с.; 8. 2.24.13 — Юнис Джепикурди Кирва (Бахрейн) — 2016 с.; 9. 2:24.30 — Маре Дибаба (Эфиопия) — 2016 с.; 10. 2:24.32 — Татьяна Гамера-Шмырко (Украина) — 2012 с. Сардаана Трофимова кэлбит бириэмэтинэн 11-с миэстэ буолуон сөп. 2:24.38!

Икки Олимпиадаҕа кыттыбыт уонна билигиҥҥэ диэри марафоҥҥа Россия сүүмэрдэммит хамаандатыттан тахса илик Татьяна Архипова, көрөргүт курдук 2:23.29 бириэмэтинэн 5-с бириэмэлээх. Биһиги Садаанабыт Архипованы кытта марафоҥҥа хаста да бииргэ сүүрдүлэр даҕаны кыыспытын кыайа илик.

Биһигини, боростуой марафону билбэт дьону булкуйар дьахталлар аан дойдуга саамай түргэн көрдөрүүлэрэ буолар. Кения сүүрүгэ Бриджет Косгей аан дойдуга саамай түргэн бириэмэни көрдөрбүтэ – 2:14.04. 2019 с. алтынньы 13 күнүгэр Чикаго куоракка (АХШ, Иллинойс штата). Ити аан дойду рекордунан аатырар дуо?

Телевизорынан марафоҥҥа дьахталлар эр дьону кытта бииргэ сүүрэллэрин уонна пейсмейкердар диэн дьахталларга солбуйса сылдьан лидердээн (батыһыннаран) сүүрсэллэрин көрөбүт. Ити аан дойдуга киэҥник биллэр уонунан тыһыынча киһи кыттар коммерческай марафоннарга киэҥник туттуллар. Дьахталларга эрэ буолбатах, эр дьоҥҥо эмиэ пейсмеркердар көмөлөһөллөр. Холобур, Элиуд Кипчоге диэн Кения сүүрүгэ 42 км 195 м аан бастаан 2 чаас иһинэн кэлбитэ – 1 ч 59 мүн 40 сөк! (Алтынньы 12 күнэ, 2019 сыл).

Аан дойдутааҕы чэпчэки атлетика федерацията ИААФ конгреһа 2011 с. аан дойду рекордарын билинии туһунан быһаарыытыгар дьахталларга рекорд дьахталлар эр дьоно уонна пейсмейкэрэ суох сүүрүүлэригэр эрэ олохтоммут көрдөрүүлэри аан дойду рекордунан ааҕыллар. Марафоннар “Смешанный пол” уонна “Только для женщин” диэн быһаарыылаах буолаллар эбит.

Элиуд Кипчоге кэлбит олус түргэн бириэмэтэ Гиннес рекордугар киирбит титуллара “Самая быстрая марафонская дистанция (мужчины)” уонна “Первая марафонская дистанция менее двух часов” диэн эбиттэр. Ол эбэтэр, аан дойду рекордунан билиниллэбэтэхтэр.

Ол курдук, Бриджет Косгей көдөрүүтэ Чикагскай марафон эрэ рекордунан ааҕыллар. Онон интернетка көрдөххө, дьахталларга уонна эр дьоҥҥо даҕаны ”Саамай түргэн марафонецтар” диэн суруйаллар эбит. Аан дойду рекордунан аахтараары үгүс мөккүөрдэр тахсаллар эбит. Коммерческай марафоннарга бастааһыҥҥа уонна трасса рекордун олохтооһуҥҥа элбэх харчы оонньонор.

Аан дойдуга 10 саамай түргэн бириэмэлээх дьахталлартан Олимпиадаҕа кыттыбыттар, бастаабыттар бааллар.

Афины Олимпиадатыгар (2004 с.) Мизуки Ногучи (Япония) 2:26.20-нэн кэлэн чемпионнаабыта. 2005 с. Берлин марафонугар 2:19.12 бириэмэлээх бастаабыта. 2012 с. Лондоннааҕы оонньуулар кыайыылаахтара Эфиопия ааттааҕа Тихи Гелана Олимпиада рекордун олохтообута – 2:23.07. Оттон 2012 с. Олимпиада иннигэр муус устарга Роттердамҥа 2:18.58-н кэлэн бастаабыта. Кения биир чулуу спортсменката Катрин Ндереба 2001 с. Чикаго марафонугар 2:18.47 бириэмэлээх чемпионнаабыта. Кини 2004 с. Афиныга 2:26.32, 2008 с. Пекиҥҥэ 2:27.06 бириэмэлэринэн кэлитэлээн, иккиэннэригэр үрүҥ көмүс мэтээллэри ылбыта.

Онон Олимпийскай оонньуулар марафоннарын кыайыылаахтарын бириэмэлэрэ  көстөрүн курдук намыһах соҕус. Аан дойдуга саамай түргэн бириэмэлэри көрдөрбүт сүүрүк дьахталлар Олимпиадаларга кэлбит бириэмэлэрэ лаппа намыһахтар.

Марафон көрдөрүүлэрин тутулуга элбэх: асфальт хаачыстыбатыттан, эргиирдэрин уһунуттан, дистанция профилыттан, погодаттан (температура, тыал), муора таһымыттан, салгын сиигиттэн о.д.а.  Биллэн турар, аан дойдуга спортсменнарга Олимпиада мэтээлиттэн ордук саамай улахан ситиһии уонна наҕараада суох. Ол иһин сүүрүктэр кыайыыга эрэ үлэлииллэр. Онон тактика улаханы быһаарар.

Биһиги Сардаанабыт саамай уустук кэмҥэ түбэстэ. Россия чэпчэки атлеттарыгар допинынан сибээстээн санкция биллэрэннэр биһиги чулуу спортсменкабыт атын дойдуларга кыттар, аан дойду түргэн атахтаахтарын кытта илин-кэлин түсүһэр, түргэн көдөрүүлэринэн аатырар марафон трассаларын боруобалыыр кыаҕа суох буолла. Онон бэйэтин кыаҕын толору көрдөрө илик.

2015 с. Франкфурт марафонугар биһиги көрдөхпүтүнэ кыахтаахтык сүүрбүтэ, бириэмэтэ өссө үрдүк буолуон сөп курдуга. Бэйэтэ ону интервьютугар аһаҕастык этэн турар.

Сэбиэскэй Сойуус уонна Россия марафон дьахталлара урукку өртүгэр аан дойду таһымыгар стартара элбэх буолара. ССРС үтүөлээх маастардарын Зоя Иванованы уонна Валентина Егорованы холобурга ахтыахха:

Зоя Иванова (Казахстан) – ССРС түөрт төгүллээх чемпионката. Токийскай марафоҥҥа 1982 с. чемпион, 1987 с. үһүс миэстэ, Лос-Анджелес марафонунун кыайыылааҕа (1989), Европа кубогар 1981 с. чемпион, 1988 с. боруонса призер. 1982 с. ССРС-ка саамай үрдүк көрдөрүүнү олохтообута – 2:34.26.

Валентина Егорова 1990 с. Европа чемпионатыгар олимпийскай чемпионка Роза Мотаҕа 5 эрэ сөк. хотторон иккис буолар. 1991 с. Лондон марафонугар 3 м, 1993, 1994 сылларга Токийскай марафон кыайыылааҕа, 1994 с. Бостонскай марафоҥҥа 2-с миэстэ уонна Россияҕа саамай түргэн бириэмэни олохтуур – 2:23.33. 1999 с. Наганскай марафон кыайыылааҕа.

Билигиҥҥэ диэри Россияҕа марафоҥҥа саамай түргэн бириэмэ хаһаайкатынан Россия биэс төгүллээх чемпионката Галина Богомолова буолар – 2:20.47 (22.11.2006 с.). Бу сүүрүк марафоҥҥа уонна стайерскай дистанцияларга тэҥҥэ Россия сүүмэрдэммит хамаандатыгар ситиһиилээхтик сүүрэрэ. Холобур, 10000 м. 30 мүн 35,90 сөк кэлбитэ, Россияҕа бастыыра, Европаҕа миэстэлэһэрэ. Кини Нью-Йорк, Лондон, Лас-Вегас, Рим, о.д.а марафоннарга ситиһиилээхтик кыттыталыыра.

Россияттан саамай түргэн бириэмэнэн сүүрбүт дьахтарынан Лили Шобухова буолар. Кини 2011 с. алтынньы 9 күнүгэр Чикаго марафонугар 2:18.20 кэлбитэ биллэр. Ол гынан баран, ити көрдөрүүтэ допины туттан сотуллубута.

Сардаана Трофимова Россия марафонун трассатыгар хотуулаахтык тахсыар диэри, Татьяна Архипова лидерынан биллэрэ. Кини бастыҥ көрдөрүүтэ 2:23.56. Билигин 38 саастаах спорт үтүөлээх маастара сүүрэр суолтан туоруу илик даҕаны бастыҥ бириэмэтигэр тиийбэт. Эппиппит курдук, Сардаана кэнниттэн өрүү иккис сылдьар.

Россия 5 төгүллээх чемпиона (2015 с. Казань — 2:29.30, 2018 с. Волгоград — 2:28,55, 2019 с. Казань — 2.31.31, 2020 с. Сочи — 2.27.09, 2021 с. Сочи — 2:28.28) Олимпиадаҕа кыттар баҕатын уонна бэлэмин тохтоппот. Мантан сайын Олимпиада иннинээҕи анал дьарыгы барыахтаах. Сотору Киргизияҕа көтөр. Олимпиада марафона Япония хоту өртүгэр Саппораҕа ыытыллыа дииллэр. Онон салгыы Япония чугаһыгар Приморье диэки сөптөөх сири булан дьарыктанара буолуо.

Мин санаабар, Сардаанабытыгар Токио Олимпиадатыгар кыттарга кыах биэрдэхтэринэ, куһаҕана суох кыттар кыахтаах. Сардаана Трофимова – РФ норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спордун маастара, аан дойду күүстээх марафон-дьахталларын ахсааннарыгар киирсэр дии саныахтаахпыт. Онон кыыспытыгар Сардаанаҕа уонна тренеригэр Татьяна Юрьевна Жирковаҕа эрэниэххэйиҥ!

Афанасий ИЛЛАРИОНОВ, Россия физическэй культураҕа уонна спорка туйгуна, Саха сирин физическэй культураҕа үтүөлээх үлэһитэ, Саха АССР спордун маастара, СР ХХ үйэҕэ спорка лауреата, Мэҥэ Хаҥалас улууһун бочуоттаах гражданина, Россия Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *