Мас тардыһыытын сайдыытын бастакы олуктара

Күндү биир дойдулаахтарым, Сахам сирин үтүө мааны дьоно, дьэ быыс булан, сатаан суруйбатарбын да таптаан-сөбүлээн дьарыктанан кэлбит мас тардыһыым Федерациятын 30 сыллааҕы үбүлүөйүгэр анаан билиҥҥи сурук үйэтигэр сайдыы-үүнүү хардыытын, саҕаланыытын ис дьиҥин билэр киһи быһыытынан история кэрдиистэрин арыйан ааһыахпын баҕарабын.

Саха омук барахсан аан дойду атын омуктарыттан уратыбыт диэн, хотугу айылҕабыт тыйыс тургутуутун тулуурбутунан-дьулуурбутунан, сатабылбытынан, өркөн өйбүтүнэн сааһыланан-наарданан олорорбут буолар. Сатабылбыт олохпут хардыытын батыһа, олохпут тутулун тутуһа эргиччи буолар. Онно ордук чуолаан тоҥтон толлубат, тымныыттан чаҕыйбат, куйаастан куттаммат, итииттэн илистибэт, айылҕа тургутууларыттан саллыбат буоларга быыппастар былчыҥнаах, өркөн өйдөөх дьон уос номоҕор сылдьаллара.

Күүстээхтэр түмсэр, өйдөөхтөр сомоҕолоһор, күөн көрсүһэр тэрээһиннэрэ ыһыах буолара. Дьэ, онно буоллаҕа, кынаттаах кылыыһыттар, сиртэн тэйэ көтөр сүүрүктэр өрөгөй түгэннэрэ. Ол  күннэргэ-кэмнэргэ буолар тыҥааһыннаах, мүлчүргэннээх түгэннэрэ, үгэскэ киирбит быһыы-майгы үйэлэри уҥуордаан билиҥҥи кэмҥэ саҥа тыыннанан, сонун көрүүлэнэн тахсарыгар, аныгы олох сиэринэн сурукка-бичиккэ киллэриллэн ирдэниллэр быраабылалаах, тутуһуллар сокуоннаах спорт көрүҥэ буоларыгар кыттыгастаахпыттан долгуйабын, үөрэбин, киэн туттабын.

Саас сааһынан наардаан сэһэргээтэххэ, ааспыт үйэ 80-с сылларыгар устудьуон буолар дьолго тиксибит, өссө эбиитин уопсайга киирбит кэрэ да кэмнэрбит, үтүө да күннэрбит ааспыттара. Субуота аайы уопсайдартан хомуллан, атах оонньууларыгар, сүүрүүгэ, мас тардыһыытыгар билиҥҥи далааһыннаах күрэхтэртэн туох да итэҕэһэ суох күүрүүлээх, киирсиилээх, тыҥааһыннаах күрэхтэр, көрсүhүүлэр буолуталыыллара.

1980 сыл күһүнүгэр медицинскэй факультет иһинэн күрэхтэһии буолар диэбиттэригэр көрө тиийбиппин, тылларыгар киллэрэннэр киирсээччи буоллум. Аны туран, ол күн  олох  да муҥутуур кыайыылаах буолан, грамота, кубок тутан, саха тэҥэ суох үөрэн-көтөн барбыппын күн бүгүн бу курдук өйдүүбүн.

«Первачтарга кыахтаах уол кэлбит», — диэн сурах тарҕаммыта. Ол ылбыт үрдэлбиттэн түһэн биэрбэт туһугар, эт-хаан өттүнэн сайдыыны ыһыктымаары, куруутун формаҕа сылдьар туһугар утумнаах дьарык, сыаллаах-соруктаах үлэ саҕаламмыта. 80-с сылларга күhүөрү үөрэххэ муста түстүбүт да, курэхтэhэн барар этибит, онно ыйааhын диэн суоҕа. Ол күрэхтэһии онтон ыла «Көмүс мас» диэн аатырбыта.

Сэргэлээх 13-с корпуһун 47-с хоһугар биир салгынынан тыынар, биир тэтимҥэ, таһымҥа сылдьар, биир идэҕэ үөрэнэр уолаттарбыт Петр Каратаев, Дмитрий Шарин олорбуттара. Биһиги, маҥнайгы куурустар иккис этээскэ 37-с хоско олорбуппут. Оччотооҕу устудьуон ыччат чөл олоххо тардыһыытын биһиги саха норуота үйэттэн үйэҕэ үгэс гынан хаалларбыт кэһиитин – эт-хаан сайдыытыгар, өркөн өй сытыыланарыгар олус туһалаах мас тардыһыытын сайыннарыытын кытта дьүөрэлиирбит. Инньэ гынан, төрүттэрбит олохтообут мас тардыһыытыгар биһиги сонун хамсаныылары киллэрэн, спорт аныгы көрүҥүн быраабылаларын олохтоон, чочуйан биэрбиппит.

Мас тардыһыытын маҥнайгы быраабылаларын кылгастык билиhиннэрдэххэ маннык. Аан бастаан саха төрүт көрүҥнэригэр олохтоммут быраабыланы 1945 с. оҥорууга Е.К. Суровецкай уонна Г.Р. Десяткин кыттыбыттара, онтон 1955 с. ити быраабылаҕа эбиини киллэрбиттэрэ. Онтон 1960 с. Н.Н. Тарскай өссө эбиини киллэрбитэ. Онтон салгыы хоту дойду оонньууларын быраабылаларын Н.Н. Волков, В.П. Кочнев, Н.Н. Тарскай суруйбуттара. 1973 с. республика спорткомитета В.П. Кочнев бэлэмнээбит быраабылатын бигэргэппитэ. Ол быраабылаҕа мас тардыhыыта билиҥҥи көрүҥэр сөп түбэспэт этэ, хамсаабакка олорон тардыһыы аҥардас статикаҕа, изометрияҕа олоҕурар курдук этэ. Онтон биhиги киллэрэр көрүүлэрбит быдан атын этилэр – динамическай хамсааһыннардаах, тэбилик мас устуу сүүрүүлээх, туора барыылаах, тэбиликтэн тирэнэн өрө туран тахсыылаах. Ол дьон көрөрүгэр олус сэргэх этэ.

Дьэ, ол курдук мас тардыhыыга эбии уларытыыны 1987 с. киллэрбиппит. Ол уларыйыыларга спорт көрүҥэр ирдэниллэр, уталыппакка толоруллар сурукка киирбит көмүс быраабыланы таһынан, киһи быһыытынан бастыҥ хаачыстыбалары иитэр-үөрэтэр түһүмэхтэр кытта бааллара – күөн көрсөөччүнү убаастааһын, быраабыланы тутуһуу, чиэһинэй буолуу, о.д.а. Ону таһынан ити кэпсэниллэр саҥа киллэриигэ  мас тардыhыы спорт бу көрүҥэ сайдыытыгар олук буолбут саҥа этиилэр киирбиттэрэ. Биһиги өрүү дьиҥ дьарыкка сылдьар, күрэхтэһэр буолан, уонна эмчит быһыытынан эт-хаан, былчыҥ сайдыытын уратыларын билэр буоламмыт, эчэйиини ылбат курдук дьарыктанар, астык көрүҥ буоллун диэн санааны өрө туппуппут.

Мас тардыһыыта – дьикти көрүҥ! Күөн көрсөөччүгүн кытта этиҥ-сииниҥ бараныар диэри иэмэхтэһэн киирсэн баран, күрэхтэһии бүттэ да – истиҥ доҕор, аллар атас буолаҕын. Ол курдук, ити саҥаны саҕалаабыт, сонун сүүрээни быһаччы киллэрсибит Георгий Ионович Цыпандин, Петр Иванович Кривошапкин, Петр Дмитриевич Каратаев, Алексей Трофимович Афанасьев, Дмитрий Иннокентьевич Шарин, Владимир Яковлевич Шарин буоламмыт күн бүгүҥҥэ диэри эйэҕэс сыһыаннаахпыт.

Ити курдук олох үөһүгэр сылдьан, устудьуон олоҕун тыгыалас тымырын тутан, 1985 сыллаахха үөрэхпитин ситиһиилээхтик бүтэрэн, анаммыт сирдэрбитигэр үлэлии-хамсыы барбыппыт. Олохпут кинигэтин саҥа илиистэрин арыйан оннуну-олоҕу булунуу, үлэбитигэр умсугуйуу буолар, ол да буоллар таптыыр дьарыкпытын олох таастыы быраҕан кэбиспэтэхпит, кыралаан дьарыктана-дьарыктана сылдьыбыппыт.

Мин 1993 сыллаахха Бырабыыталыстыба автобазатыгар мас тардыһыытыгар зал арыйбытым. Бу залтан уонча спорт маастара тахсыбыта. Ол кэмҥэ саха төрүт оонньууларын – атах оонньуутун, хапсаҕайы, мас тардыһыытын – «Сахаада спорт» общественнай тэрилтэ  салайара. Улахан таһымнаах, киэҥ эйгэлээх күрэхтэр барыта ити тэрилтэ нөҥүө бараллара. Мас тардыһыытын далааһына кэҥээн, тэнийэн, силиһэ-мутуга дириҥээн, дьарыктанааччытын ахсаана үксээн барбыта. Бу түгэҥҥэ мин Николай Николаевич Тарскай этиитигэр толору сөбүлэһэбин – «Мас тардыһыыта хара маҥнайгы тахсыаҕыттан боростуой норуоттан тахсыбыта, норуот күүһэ – көмүөл күүһэ диэн мээнэҕэ буолбатаҕын биир чаҕылхай туоһута бу көрүҥ буолар. Онтон норуоттан тахсыбыт хаһан баҕарар үйэлээх буолар».

Кырдьыга да оннук этэ. Онон буһуу-хатыы оскуолатын ааһан, сөбүлэһэн, сүбэлэһэн баран, мас тардыһыыта бэйэтэ туспа федерация буоллаҕына өссө тахсыылаах, үтүө түмүктэрдээх   буолуо  диэн этиибин маҥнай ылымматахтарын үрдүнэн,   сыыйа тура-олоро толкуйдаан, докумуоннаан-кумааҕылаан, устааптаан, быраабылалаан баран, этэргэ дылы, ох курдук оҥостон тиийэн, уоттаах-төлөннөөх тыл этэн дьон биһирэбилин ылбытым. Манна улахан өйөбүлү-өйдөбүлү оччотооҕу спорт миниистириттэн Виктор Петрович Ноговицынтан ылбыппыт, инньэ гынан мас тардыһыыта туспа федерациялаах, салайааччылаах, сыаллаах-соруктаах, таһаарыылаах үлэтэ саҕаламмыта. Аан маҥнайгы толорооччу директорынан Алексей Трофимович Афанасьев 20-тэн тахса сыл бэриниилээхтик үлэлээбитэ. Быйыл соторутааҕыта кини 70 сааһын туолла. Алексей Трофимович спорка сулуһа аҕыс уонус сыллар бүтүүлэрэ чаҕылхайдык  умайбыта. Ол кэмнэртэн күн бүгүҥҥүгэ диэри  төһөлөөх элбэх араас таһымнаах күрэхтэһиилэри, күөн көрсүhүүлэри, далааhыннаах мунньахтары, конференциялары олоххо киллэрбитэ буолуой?! Доҕорум барахсан киэҥ көҕүстээх буолан элбэҕи уйдаҕа, наһаа ис иһиттэн сэмэйин  билигин да сөҕөбүн.

Ол  күнтэн  бу күҥҥэ диэри  бу федерация олус  киэҥ ситиhиилээхтик, үрдүк таһымнаахтык, дьиҥ чахчы дьэҥкэ сыаллаах, ситиһиллиэхтээх соруктардаах буолан бу көрүҥ аан дойду таһымыгар тахсан биһирэбили ылла, саха норуотун ааттатта. Дьэ, манна биһиги боотурдарбыт сайдыылааххын ээ диэн саллыбакка, үтүөҕүн ээ диэн үтүрүйтэрбэккэ, бастыҥҥын ээ диэн баһыйтарбакка хотуулаахтык хардыылаан, кимиилээхтик киирсэн, аан дойдуга доргуччу ааттанар дьонноннубут. Ол курдук, бастакы президеммитигэр Александр Константинович Акимовка Саха сирин мадьыныларын ааттарыттан үйэлэргэ сүппэт махталбытын тириэрдэбит!

Николай Софронович СОФРОНОВ,

СӨ Доруобуйатын харыстабылын туйгуна, үлэ уонна спорт бэтэрээнэ, «Гражданскай килбиэн» уонна СӨ спорка уонна физическай культураҕа сайдыытыгар кылаатын иһин бэлиэ уонна «Саха сирэ РФ састаабыгар киирбитэ 370 сыла» мэтээл хаһаайына.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *