Көҥүл тустуу тыыннаах легендатын, Ватанабэ туһунан тугу билэбитий?

Дьоппуон омук легендаҕа киирбит улуу спортсменын, бөҕөһүн Осаму Ватанабэ туһунан спорду таптааччылар билбиттэрэ ыраатта. Кини туһунан аан дойду үгүс дойдуларыгар элбэхтик хайҕаан суруйбуттара, кэлин өссө да суруйуохтара буоллаҕа. Тус бэйэм Ватанабэ туһунан суруйар санаам олох суоҕа. Онуоха туох да төрүөт, биричиинэ суох курдуга…

Осаму Ватанабэ 1940 сыллаахха Японияҕа төрөөбүтэ. Оскуола кэнниттэн университекка Тюо (Токио) үөрэнэ киирбитэ. Онно студеннар ортолоругар көҥүл тустуу аһары биһирэнэр, сөбүлэтэр спорт көрүҥэ буолан, үгүстэр спорт ити көрүҥүнэн дьарыктаналлара. Университеты Ватанабэ иннинэ бүтэрбит студеннартан Сёдзо Сасахара уонна Сехати Исии көҥүл тустууга олимпийскай чемпионынан буолбуттара. Ол иһин буолуо, Ватанабэ үөрэнэр сылларыгар эмиэ көҥүл тустуунан үлүһүйэн туран дьарыктаммыта. Онтуката кэлин үчүгэй түмүктэри биэрбитэ. Олох кылгас кэм устата, киниттэн аан дойду биир күүстээх уонна чулуу тустууга үүнэн тахсыбыта. Тыыннааҕар спорт легендатынан ааттаммыта.

Санааҥ көрүҥ, баара эрэ 5-6 сыл иһигэр көҥүл тустууга баар үрдүк спортивнай үрдэллэри, чыпчааллары барыларын хаардыы дабайбыта. Ол курдук, 1964 сыллаахха дойдутугар Токиоҕа буолбут Олимпийскай оонньууларга 63 кг ыйааһыҥҥа кыайыылааҕынан тахсыбыта. Бу иннинэ 1962, 1963 сылларга аан дойдуга иккитэ бастаабыта, 1964 сыллаахха – Азия ооннньууларын кыайыылааҕа, 1960-1964 сылларга дойдутугар Японияҕа биэс төгүл чемпионнабыта. Кырдьык, тустууга ситиһиилэрэ чаҕылхайдар, баһырхайдар. Онон, кини аан дойду биир бастыҥ, чулуу бөҕөһүнэн саамай сөпкө билинэн ааттаммыта.

Аан дойдуга Ватанабэ туһунан элбэх кинигэлэр, ыстатыйалар уонна ахтыылар бэчээттэнэн тахсыбыттара. Аны аан дойду үрдүнэн биллэр уонна аатырар энциклопедияларга, справочниктарга уонна да атыттарга Ватанабэ туһунан араас статистическай дааннайдары, сибидиэнньэлэри бэчээттээн, уонунан мөлүйүөнүнэн дьону билигин да сөхтөрөллөр.

Холобура,  аан дойду биир саамай кырдьаҕас энциклопедиятыгар – Британскай энциклопедияҕа (кылгастык “Британникка”- ааптар), Осаму  Ватанабэ 300-тэн тахсата тустан кыайтарыы диэни билбэтэҕэ диэн ыйыллыбыта. Онтон, биһиги бары билэр Гиннес рекордун кинигэтигэр Япония аатырбыт тустууга Ватанабэ официальнай күрэхтэһиилэргэ    189 тустан – 189 кыайбыта диэн суруллубута баар. Атын таһаарыыларга, японец Ватанабэ бэйэтин ыйааһыныгар 187 тустан, 187 кыайбыта диэн бигэргэтэн ыйбыттара эмиэ баар.

Ол гынан баран, сорох энциклопедияларга, справочниктарга, аһары баран улуу тустуук Ватанабэ тустубутун тухары кимҥэ да иннин биэрбэтэҕэ, хотторботоҕо, оннооҕор утарылаһааччытыгар биир да очкуону биэрбэтэҕэ диэн бигэргэтэллэр эбит. Тус бэйэм ити ахтыллар дааннайдарга, сибидиэнньэлэргэ төһө да саарбахтаатарбын да, ону утарар, саба быраҕар биир да чахчыны билбэт этим. Ханна даҕаны Ватанабэ тустан хотторбутун туһунан биир да кинигэҕэ суруйуу олох суох курдуга. Онтон, быйыл Николай Тарскай туһунан ахтыы кинигэни булан аахтым. Саха сиригэр көҥүл тустууну төрүттэспит, сайыннарбыт бастакы дьоннортон биирдэстэринэн Н.Н. Тарскай буоларын республика үгүс олохтоохторо билэр буолуохтаахтар. Кэлин көҥүл тустуу республикаҕа бастакы нүөмэрдээх спорт көрүҥүнэн билиниллибитэ. Хомойуох иһин, Н.Тарскай оһолго түбэһэн эрдэ олохтон туораабыта.

Москваҕа, Н.Тарскайы кытта биир кэмҥэ үөрэммит киһитэ, табаарыһа И.Г. Спиридонов “Дьылҕа атыннык дьаһайбыта” диэн доҕорун туһунан ахтыыта ити үөһэ ахтыллар кинигэҕэ киирбит этэ. Онно Иван Григорьевич, Ватанабэ официальнай күрэхтэһиигэ тустан хотторбутун, кини Николай Тарскайдыын көрбүттэрин туһунан ахтыбыт этэ. 1961 сыл бүтүүтүгэр, Москваҕа, Лужникига ССРС уонна Япония көҥүл тустууга сүүмэрдэммит хамаандаларын икки ардыларыгар матчевай көрсүһүү буолбут этэ. Николай Тарскай сүүрэн-көтөн РСФСР спорткомитетын председателиттэн Крупининтан икки ыҥырыы билиэти мүччү туттаран, биир дойдулааҕын И.Г. Спиридоновы кытта ол матчевай күрэхтэһиини олох чугастан олорон көрөр дьолго тиксибиттэрэ. Улахан саалаҕа дьон толору мустубута. Дьон кэпсэтэллэриттэн билбиттэрэ, күрэхтэһии саамай киин көрсүһүүтүнэн оччолорго аан дойду “буруолуу сылдьар ” чемпиона, советскай тустуук Владимир Рубашвили уонна дьоппуон омук тустууга Ватанабэ икки ардыларыгар буолуохтааҕа биллибитэ. Тустууну билэр дьон кэпсээннэриттэн, Ватанабэ диэн “саҥа тустуу генийэ” тахсан эрэрин билбиттэрэ. Кэлин, ол өтө көрүү олоххо дьиҥнээх буолан тахсыбыта.

Тустуу саҕаламмытыгар Владимир Рубашвили кимэн киирэр тактиканы талбыта биллибитэ. Көбүөргэ хапсыһыы саҕаланаатын кытта советскай тустуук киирдэ киирээт чаҕылҕаныы албас оҥорон быраҕар, онуоха уола кини буолан лаппааккыларын көбүөргэ  сыһыарбакка сымса баҕайытык куотан хаалар. Ол курдук, Владимир Рубашвили биир албаһа табыллыбатаҕына, салгыы атынтан атын албастары оҥортоон испитэ. Кини утарылаһааччытыгар “өйүн-төйүн” булларбакка, бырах да бырах буоллаҕына кыайыахтааҕын чуолкайдык билэрэ. Ханнык да тустуук тулуйуох, тулуктаһыах буолбатах быраҕыыларыттан, Ватанабэ  син биир “мүччү” көтөн,  “ыраастык” барбакка салгыы тустан испитэ. Биирдэ советскай тустуук Ватанабэны намыһах киирсиигэ кулахыччыта сылдьан, атахтарын холбуу тэбэн (суплес) адьас тас иэнинэн түһэрэр, хам баттыыр албаһы оҥорбута. Онуоха уола  көбүөргэ тиийиэхчэ буолан иһэн, Рубашвили инерциятын туһанан салгыы аны киһитин атаҕын холбуу тэбэн, бэйэтин нөҥүө түһэрэр. Онон, Рубашвили ытарчалыы ылыытын оҥорторботоҕо, хам баттыыр кыаҕын туһаннарбатаҕа. Бу көрсүһүүгэ кыайыыны Владимир Рубашвили ситиспитэ. Ватанабэ төһө да кыайтарбытын иһин, бэйэтин олус сымсатын, ханнык баҕарар уустук балаһыанньаттан куотарын итиэннэ ханнык баҕарар күүстээх тустуукка олус кутталлаах утарылаһааччы буоларын элбэх көрөөччүлэр баалларына итэҕэппитэ. Онон, кырдьык үчүгэй тустуук тахсан эрэрин бигэргэппитэ.

Кэлин хаһыакка биэрбит интервьютугар Ватанабэ эппит этэ: «Мин Рубашвилины кытта хайаан да киирсиэм. Биирдэ эрэ буолбатах. Кини тустуутун чулуу кэмигэр сылдьар. Бүгүн кини кыайда», — диэбитэ.

Ити сыл, ол аата, 1961 сылллаахха ахсынньы ыйга “Советскай спорт” киножурнал 12-с нүөмэригэр Осаму Ватанабэ советскай тустуук В.Рубашвилины кытта көбүөргэ туста сылдьалларын уһулан, кылгас да буоллар, кинорепортаж оҥорон таһаарбыттара. Ол билигин Куйаар ситимигэр (интернеккэ) баарын ким баҕалаах киирэн көрүөн сөп. Онон Ватанабэ олох эдэр сылдьан биирдэ хотторон турар.

Икки сыл ааспытын кэннэ, дьылҕа хаан, икки улуу бөҕөһү, Владимир Рубашвилины уонна Осаму Ватанабэны көбүөргэ иккистээн көрүһүннэрбитэ. Онон, дьоппуон бөҕөһүн баҕата туолар күнэ үүммүтэ. Ол 1963 сыллаахха Софияҕа (Болгария) буолбут аан дойду  чемпионатыгар этэ. Бу сырыыга Осаму Ватанабэ Владимир Рубашвилины кыайбыта, итиэннэ аан дойду чемпионун аатын иккиһин ылары ситиспитэ. Советскай бөҕөс ити чемпионакка бириистээх миэстэҕэ чугаһаабатаҕа даҕаны. Онон, кинилэр көбүөргэ көрсүбүт ахсааннара 1:1 буолбута.

1960 сыллар саҕаланыыларыгар Владимир Рубашвили советскай хамаанда биир бастыҥ тустууга этэ. Ол курдук, 1960 сыллаахха Римҥэ буолан ааспыт Олимпиада боруонса призера, 1961 сыллаахха аан дойду чемпионун аатын ылары ситиспит бөҕөһүнэн биллэрэ. 1963 сыллаахха ССРС норуоттарын спартакиадаларын кыайыылааҕынан тахсыбыта. Спорт үтүөлээх маастара этэ. Хомойуох иһин, 1964 сыллаахха олунньу ыйга кини массыына саахалыгар түбэһэн өлбүтэ.

1964 сыл Токиоҕа буолбут Олимпийскай оонньууларга  Ватанабэ кими да илиилээх атахтаах оҥорботоҕо, көрсүбүт дьонун барыларын эрэллээхтик кыайталаабыта. Алтата тустан, үс утарылаһааччытын ыраастык уурбута, үс киһини очкуонан эрэллээхтик кыайбыта. Финалга советскай тустуугу Нодар Хохашвилины очконан баһыйбыта. Онон, кинини үһүс миэстэҕэ тэппитэ.

Саха сириттэн Японияҕа буолбут Олимпиаданы көрө тренер Д.П. Коркин, спорт үлэһитэ В.П. Кочнев уонна суруналыыс И.С. Кычкин бара сылдьыбыттара. Биллэрин курдук, көҥүл тустууга үс бастакы ыйааһыҥҥа дьоппуон тустууктара Ёсикацу Ёсида – 52 кг, Ёдзиро Уэтакэ – 57 кг уонна Осаму Ватанабэ – 63 кг биир да хотторуута суох, эрэллээхтик   Олимпийскай оонньуулар кыайыылаахтарынан билиниллибиттэрэ.

Д.П. Коркин дьоппуоннар Олимпиадаҕа тусталларын хайдах эрэ сахаларга майгынната, чугаһата соҕус көрбүтэ чахчы. Сахалар курдук дьүһүннээх, быһыылаах-таһаалаах, намыһах уҥуохтаах, чэпчэки ыйааһыннаах дьон тусталларын болҕомтолоохтук көрбүтэ. Дьоппуоннар көбүөргэ сымсаларын, имигэстэрин, олус түргэттэрин билбитэ. Хапсыһыы бүтүүтүгэр, өссө ордук чочуллан, тэтимнэрин эбэн биэрэр үтүө хаачыстыбалаахтарын билбитэ. Дмитрий Петрович сахалары дьоппуоннар курдук тустуохтарын сөптөөҕүн өтө көрбүтэ. Бастаабыт дьоппуон тустууктарын хайҕаабыта. Ордук Ватанабэны. Кинини  тустуук дьиҥнээх образеһынан ааттаабыта. Кыраҕы харахтаах тренер кинини атын тустууктарга “дьулаан киһи” диэн кылгас гынан баран, олус бэргэн характеристика биэрбитэ.

1988 сыллаахха Ватанабэ 48 саастаҕар Сеуллааҕы Олимпиадаҕа кыттар санаалаах көҥүл тустууга дойдутун чемпионатыгар эргиллэн кыттыбыта. Бастыыр түбэлтэтигэр, хамаандаҕа киирэн Олимпийскай оонньууларга иккис төгүлүн кыттыахтааҕа. Хомойуоҕун иһин, кини ити чемпионакка үһүс эргииргэ хотторбута. Онон, дойдутун хамаандатыгар кыайан киирбэтэҕэ.

2003 сыллаахха, Будапештка буолбут ветераннар аан дойду үрдүнэн бастыыр күрэхтэһиилэригэр Осаму Ватанабэ тиийэн бэйэтин бөлөҕөр 63 кг ыйааһыҥҥа эрэллээхтик чемпионнаабыта. Ити күрэхтэһиигэ кыттыбыт биир дойдулаахпыт  Иннокентий Кочкин эмиэ бэйэтин бөлөҕөр 58 кг кыайыылааҕынан тахсыбыта. Иккиэн  онно билсиһэн, хаартыскаҕа түспүттэрэ, ол “Дьулурҕан” хаһыакка тахсыбыта. Иннокентий Семенович кэпсииринэн, Ватанабэ урут тустубут ыйааһыныгар тустубут. Көбүөргэ көрсүбүт дьонун уһаппакка, ньачаас бэйэтин сөбүлүүр, короннай албаһын туттан кыайталаабыт. Ол албаһы тустууктар бэйэлэрэ кини аатынан “Ватанабэ” диэн ааттыыллар.

Аан дойдуга аатырбыт бөҕөс хайдах тактиканы, стиили тутуһан тустар эбитий?

Ватанабэ бэйэтин хамаандатыгар уҥуоҕунан саамай намыһахтара (160 см). Толору эттээх,  сайдыбыт быччыҥнардаах, ыйааһына 65 киилэ. Маҥнай утаа көрдөххө ыараханы көтөҕөр атлет (штангист) курдук көрүөххэ сөп. Тустарыгар наһаа уустук албаһы оҥорорго дуораһыйбат, күүһүн туһанан тактика өттүгэр куруук барыстаах балаһыанньаҕа сылдьарын ордороро. Тустарыгар сүрүн сыала – утарылаһааччытын атаҕыттан хаба тардан чэпчэкитик түү, эбэтэр түүтэх курдук өрө көтөҕөн көбүөргэ быраҕыы буолар. Кимэн киирэригэр бииртэн-биир албаһы субурутан оҥорор, бэйэтэ сүрдээх түргэн, тэтимнээхтик тустара, онон өйүн-төйүн була илик утарылаһааччыта хайдах көмүскэнэр эрэ туһунан саныыра. Маннык баһыйа туттарбыт бөҕөс,  кини атаакатыттан төлө көтөн  быыһаммыта биллибэт.

Ватанабэ тустар үрдүк кылааһа хайдаҕын маннык холобуртан көрүөххэ сөп: аан дойду үрдүкү тронугар (чемпионатыгар) кинини солбуйа хаалбыт Эбрахим Сейпфур (Иран)  Ватанабэҕа 0:23 ахсаанынан хотторбута. Эһиилгитигэр (1965 сыл) иранец 63 кг аан дойдуга чемпионнуур.

Ватанабэ Советскай Союзка хаста да кэлэ сылдьыбыта. Биир кэлиитин туһунан, спорт маастара В.П. Корякин кэпсииринэн, Япония сүүмэрдэммит хамаандатын тустууктара Москваҕа, физкультурнай институт хамаандатын кытта бииргэ эрчиллибиттэр.  Дьоппуоннар оччолорго Советскай Союзка суох эрчиллии саҥа систиэмэтин – биир бөҕөс уон киһини кытта тохтоло суох биирдии мүнүүтэ хапсыһыытын көрдөрбүттэр. Ватанабэ обургу бастакы алта киһини начаас бурҕаҥнатан баран, сэттиһинэн саха Анатолий Габышевы очкуонан сабырыйбыт. Онтон атын үс киһитин эмиэ бэрт түргэнник, ыраастык уурталаабыт. Онон, саха бөҕөһө Ватанабэны кытта тустубута – дьиҥнээх буолбут түбэлтэ.

1975 сыллаахха Минскэйгэ буолбут аан дойду чемпионатыгар Ватанабэ көннөрү көрөөччү курдук сылдьан барбыта. Онно кини эмиэ И.Г. Спиридоновы кытта бастакы эрээккэ түбэһэн хаартыскаҕа түспүт этилэр.

Осаму Ватанабэ Олимпиада кэнниттэн тустууттан олох тэйбитэ. Итиэннэ дойдутугар биир биллэр компанияҕа уһуннук үлэлээн баран, билигин сынньалаҥҥа тахсан, дойдутугар олорор. 

Виталий СЛЕПЦОВ.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *