Көҥүл тустуу: Саха сириттэн Россияҕа кимнээх чемпионнаабыттарай?

Билигин спорка кылгас тохтобул, эбэтэр омурҕан биллэриллэн,  урут көҥүл тустууга саха бөҕөстөрүттэн кимнээх Россия чемпионатыгар кыайыылаахтарынан тахсыбыттарын  туһунан өссө төгүл ырытан, ахтан-санаан ааһар туһалааҕын ааһан, тустууну таптааччыларга өссө булгуччулаах курдук буолла. Тустууктарбыт Россия түһүлгэтиттэн кыһыл көмүс мэтээли дьиэлэригэр-уоттарыгар аҕалбатахтара хаһыс да сылыгар барда. Онон, көҥүл тустууну сөбүлээччилэр, сэргээччилэр да сүргэлэрэ көтөҕүллүбэтэҕэ, кыайыы үөрүүтүн билбэтэхтэрэ ыраатта.

Онон да диэххэ сөп, улахаттарга Россия чемпионатыгар Саха бөҕөстөрүттэн хас киһи, хаһан, ханна, ханнык ыйааһыҥҥа кыайыылааҕынан тахсыбыттарай? Сүргэни көтөҕө таарыйа, өссө ахтан, санаан ааһарга быһаарынным. Онон, кэпсэтии аҥаардас Россия чемпионнарын эрэ тустарынан буолуоҕа. Манна ахтыллар сибидиэнньэлэр, чахчылар статистика дааннайдарыгар уонна урут бэчээккэ тахсыбыт матырыйаалларга олоҕураллар. Үгүстэр билэр буолуохтаахтар, статистика диэн общественнай наука салаата, тугу барытын ымпыгар-чымпыгар тиийэ билэринэн атыттартан уратылааҕын. Манна ыйыллар сыыппаралар, дааннайдар уонна чахчылар сыаллара, сорудахтара кими да арбаабакка, аатырдыбакка, кыларыйар кырдьыгы булан, спорду таптааччыларга хайдах баарынан билиһиннэрии, тириэрдии буолар.

//Кыайыыны ситистэ 1991 с. РСФСР 57 киилэҕэ чемпиона, норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара Николай Яковлев.

Бүгүҥҥү күн туругунан, улахан дьоҥҥо көҥүл тустууга Саха сириттэн барыта 26 бөҕөс РСФСР уонна РФ чемпионун үрдүк аатын ылбыттара биллэр. Ол курдук, ааҕааччылар үөрэр, астынар, сүргэлэрэ көтөҕүллүн диэн, чопчу маннык саха бөҕөстөрө хаһан, ханна, ханнык ыйааһыҥҥа кыайыылааҕынан тахсыбыттарын туһунан (ситиспит сылларынан) билиһиннэрэбин: Николай Гоголев — 1962, Калининград, 52 кг; Алкивиад Иванов — 1964, Дьокуускай, 52 кг, 1967, Ленинград — 52 кг; Петр Алексеев — 1964, Дьокуускай, 57 кг; 1965, Калининград, 57 кг; 1966, Ижевскай, 57 кг; Альберт Захаров — 1964, Дьокуускай, 62 кг; Эдуард Гегеев — 1964, Дьокуускай, 78 кг; Петр Попов — 1965, Калининград, 70 кг; Аркадий Аманатов — 1969, Новосибирскай, 48 кг; Вячеслав Карпов — 1969, Новосибирскай, 57 кг; Николай Неустроев — 1970, Сыктывкар, 68 кг; Гавриил Дмитриев — 1974, Казань, 52 кг; Егор Алексеев — 1980, Красноярскай, 48 кг; Егор Старостин — 1980, Красноярскай, 57 кг; Василий Гоголев — 1981, Улан-Удэ, 48 кг; 1987, Горькай, 48 кг; 1989, Махачкала, 48 кг;1990, Владикавказ, 48 кг; 1991,  Дьокуускай, 48 кг; Егор Борисов — 1984, Тула, 52 кг; Алексей Стручков — 1985, Орджоникидзе, 48 кг; Василий Алексеев — 1985, Орджоникидзе, 52 кг; Григорий Христофоров — 1986, Абакан, 48 кг; 1988, Дьокуускай — 48 кг; Валерий Керемясов – 1988, Дьокуускай, 57 кг; Петр Малардыров – 1990, Владикавказ; 1991, 52 кг. Дьокуускай, 52 кг; Николай Яковлев – 1991, Дьокуускай, 57 кг; Петр Юмшанов – 1992, Санкт-Петербург, 48 кг; 1995, Пермь, 48 кг; Александр Контоев – 2002, Дьокуускай, 55 кг; Прокопий Петров – 2002, Дьокуускай, 60 кг; Осип Михайлов – 2007, Москва, 55 кг; Виктор Лебедев — 2009, Казань, 55 кг; 2010, Волгоград, 55 кг; 2011, Дьокуускай, 55 кг;  2014, Дьокуускай, 57 кг; 2015, Каспийскай, 57 кг; 2016, Дьокуускай, 57 кг; Егор Пономарев — 2016, Дьокуускай, 61 кг.

Сахалартан улахан дьоҥҥо аан маҥнайгынан Россияҕа чемпионун үрдүк аатын ылары ситиспит бөҕөһүнэн Николай Гоголев буолар. Ити 1962 сыллаахха дойду саамай арҕаа сытар уобалаһын киинигэр — Калининград куоракка, 52 киилэ ыйааһыҥҥа этэ. Көбүөргэ Николай Гоголев аҕыста тустан, алта киһини ыраастык, икки киһини баалынан хотон пьедестал саамай үрдүкү чыпчаалыгар эрэллээхтик тахсан турбута. Онон, кини саха тустууктарыттан Россия чемпионнарын кулуубун көмүс аанын бастакынан киэҥник тэлэччи аспыта. Н.А. Гоголев кэлин тустууттан тэйэн, наукаҕа барбыта, университекка  студеннары үөрэтэр преподавателиир үлэҕэ көспүтэ. Кэлин наука кандидата буолбута, профессор, проректор быһыытынан үчүгэйдик үлэлээн, университекка улаханнык убаастанара.

// Көбүөргэ — РСФСР биэс төгүллээх чемпиона, ССРС спордун үтүөлээх маастара Василий Гоголев. 

Россияҕа саамай элбэхтик чемпионнаабыт тустуугунан Виктор Лебедев буолар. Кини Россия чемпионун аатын алта төгүл ылбыта. Онтон, Василий Гоголев ити ааты биэс төгүл ылан, бэйэтин аатын Саха сирин тустуутун устуоруйатыгар уһулуччулаах кылаатын киллэрбит тустуугунан буолбута.

2016  сыллаахха Дьокуускайга буолбут чемпионакка 57 киилэҕэ тустубут икки бөҕөскө  Россия чемпионын аатын иккиэннэригэр иҥэрбиттэрэ. Ол курдук, чемпион үрдүк аатын Виктор Лебедев уонна Александр Богомоев (Бурятия) иккиэн тэҥинэн ылан, пьедестал үрдүк кэрдииһигэр кэккэлэһэ турбуттара.

Үс төгүл РСФСР-ҕа чемпионнаабыт бөҕөһүнэн сахалартан Петр Алексеев соҕотох буолар. Кэлин киниэхэ Советскай Союз спордун бочуоттаах маастарын аатын инэрбиттэрэ. Кини  ити ааты биэс сыл устата маастар нуорматын толорбутун иһин ылбыта. Итинник үрдүк ааты сахалартан ылары ситиспит кини эмиэ соҕотох буолар.

Россия көбүөрүгэр түөрт киһи иккилии төгүл кыайыылааҕынан тахсыбыттара. Ол курдук, чемпион бочуоттаах аатын иккистээн төхтүрүйэн туран Алкивиад Иванов (1964, 1967 сс.), Григорий Христофоров (1986, 1988 сс.), Петр Малардыров (1990, 1991сс.) уонна Петр Юмшанов (1992,1995сс.) ылары ситиспиттэрэ.

//Россия икки төгүллээх чемпиона, РФ спордун үтүөлээх маастара Петр Юмшанов.

Дьокуускайга Россия чемпионата барыта сэттэ төгүл ыытыллыбыта. Олорго, саха тустууктара барыта 15 кыһыл көмүс мэтээли ыланнар, биир дойдулаахтарын улаханнык үөрдүбүттэрэ. Саха сирин чиэһин чаҕылхайдык көмүскээбиттэрэ. Буолан ааспыт ити күрэхтэһиилэр республикаҕа көҥүл тустуу сайдарыгар улахан суолталаммыттара. Көҥүл тустуу республикаҕа киэҥник сайдыбыта. Кырдьаҕаһыттан оскуола оҕотугар тиийэ тустуунан интэриэһиргиир буолбуттара. Көҥүл тустуу республикаҕа бастакы нүөмэрдээх спорт быһыытынан билиниллибитэ. Сотору кэминэн саха тустууктарыгар улахан  ситииһиилэр, кыайыылар тосхойбуттара. Советскай Союз, аан дойду, Европа кыайыылаахтарын таһынан, аны Олимпийскай оонньуулар чемпионнара, призердара үүнэн тахсыбыттара. Онон, Россия чемпионаттара кэлин улахан ситиһиилэр кэлэллэригэр, эдэр көлүөнэ саха бөҕөстөрүгэр чемпионнар бары чаҕылхай холобур буолбуттара,  сүбэлээн,  эдэрдэргэ тустар маастарыстыбалара үрдүүрүгэр  көмөлөспүттэрэ диэн этэр толору бырааптаахпыт.

1964 сыллаахха бэс ыйыгар Дьокуускайга ыытыллыбыт Х1Х Россия чемпионатыгар саха түөрт бөҕөһө: Алкивиад Иванов, Петр Алексеев, Альберт Захаров уонна Эдуард Гегеев соргулаахтык тустаннар, кыайыылааҕынан тахсыбыттара уонна Россия чемпионнарынан буолбуттара. Маны таһынан үс саха бөҕөһе иккис, биир бөҕөс үһүс бириистээх миэстэни ылбыттара. Онон, төрөөбүт Сахаларын сирдэрин Россия уонна Советскай Союз үрдүнэн  улаханнык аатырдыбыттара. Ити кэмтэн ыла сахалары күүстээх тустууктар быһыытынан бары билинэр, убаастыыр буолбуттара. Хомойуох иһин, кэлин маннык улахан ситиһиини дойду таһымыгар бөҕөстөрбүт өссө хатылыы иликтэр.

1965 сыллаахха ыам ыйыгар Калининград куоракка икки саха бөҕөһө Петр Попов уонна Петр Алексеев бэйэлэрин ыйааһыннарыгар Россия чемпионун үрдүк аатын ылбыттара. Бу сахалар атын региоҥҥа тиийэн, бөлөҕүнэн чемпионнаабыттарын бастакы түбэлтэтэ этэ.

1969 сыллаахха  тустуу Аан дойдутааҕы федерацията (ФИЛА) аны тустууну 10 ыйааһыҥҥа ыытарга быһаарыыны ылыммыта. Россия чемпионата ол сыл  Новосибирскайга саҥа киирбит ыйааһыннарынан ыытыллыбыта. Онно саха бөҕөһө Аркадий Аманатов саҥа киирбит 48 киилэҕэ Россияҕа аан маҥнайгынан чемпионнаабыта. Онон,  кини Россия уонна Саха сирин спордун устуоруйатыгар бэйэтин аатын көмүс буукубуларынан суруйан хаалларбыта.

//Пьедестал үрдүкү үктэлигэр — Россия алта төгүллээх чемпиона, РФ спордун үтүөлээх маастара Виктор Лебедев. 

Россия чемпионнарын ортолоруттан аан дойду, Европа, Советскай Союз чемпионнара уонна призердара үүнэн тахсыбыттара. Холобура, Виктор Лебедев аан дойду икки төгүллээх чемпиона; Василий Гоголев аан дойду чемпионатын боруонса призера, Европа икки уонна Советскай Союз үс төгүллээх чемпиона; Петр Юмшанов уонна Александр Контоев – аан дойду чемпионатын боруонса призердара; Гавриил Дмитриев – Советскай Союз икки төгүллээх чемпиона, Николай Неустроев уонна Петр Попов уонна Николай Неустроев — Советскай Союз чемпиона буола үүммүттэрэ.

Россияҕа бастаабыт бөҕөстөртөн, үс киһиэхэ  спорка уһулуччу ситиһиилэрин уонна үтүөлэрин иһин Советскай Союз уонна Российскай Федерация спордун үтүөлээх  маастарын аатын иҥэрбиттэрэ. Ол курдук, Василий Гоголевка ССРС спордун үтүөлээх маастарын аатын, онтон Виктор Лебедевка, Петр Юмшановка – Россия спордун үтүөлээх маастардарын аатын иҥэрбиттэрэ.

Россия чемпионнарын ортотугар, билигин биллэринэн, аҕыс киһи норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастарын аатын ылбыттара. Ол курдук, ити үрдүк ааты Николай Неустроевка, Гавриил Дмитриевка, Егор Алексеевка, Григорий Христофоровка, Николай Яковлевка, Александр Контоевка, Осип Михайловка уонна Егор Пономаревка иҥэрбиттэрэ.

//Россия 2002 с. чемпиона, норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара Александр Контоев.

Чемпионнар ортолугар 14 киһи ССРС спордун маастардара уонна биир киһи РФ спордун маастара бааллар. Бу интэриэһинэй. Мантан тренердэр, тустуу специалистара бэйэлэригэр  туһалаах түмүктэри оҥоруохтарын сөп.

Саха уолаттара Россияҕа бэйэлэрин ыйааһыннарыгар кыайыылаах тахсаннар пьедестал саамай үрдүк кэрдииһигэрбарыта 41 төгүл тахсан турбуттара уонна чемпион бочуоттаах аатын ылары ситиспиттэрэ.

Сахалартан саамай эдэр Россия чемпионнарынан Егор Алексеев, Александр Контоев уонна Виктор Лебедев буолаллар. Кинилэр бары 21 саастарыгар Россия көбүөрүгэр кыайыы өрөгөйүн билбиттэрэ.

Онтон, саамай «кырдьаҕас» чемпионунан биллиилээх маастар Григорий Христофоров буолар. Кини Россияҕа иккис төгүлүн бастыырыгар 31 саастааҕа.

Россия чемпионнарын ортотугар бэрт сэдэх көстүү, түбэлтэ баарын үгүстэр билбэттэрэ буолуо. Ол курдук, кинилэр ортолоругар ини-бии бырааттыылар бааллар. Ол курдук, Ньурбаттан төрүттээх Василий уонна Егор Алексеевтар элбэх оҕолоох биир ыалга төрөөбүттэрэ. Интэриэһинэйэ диэн, кыра быраат Егор убайыттан Василийтан хас да сыл балыс буолбутун иһин, биэс сыл уруттаан, 1980 сыллаахха Россия бастыҥ бөҕөһүнэн ааттаммыта. Ити кэнниттэн 1985 сыллаахха Орджоникидзе куоракка, аны убай киһи Василий быраатыттан хаалсыбакка, бары кыаҕын, дьулуурун уонна эр санаатын киллэрэн тустан, Россияҕа кыайыылааҕынан тахсыбыта.

//Пьедесталга — РСФСР 1965 с. чемпиона, ССРС спордун маастара Петр Попов.

Саха тустууктарыттан ыарахан ыйааһыҥҥа тустан Россияҕа чемпионнаабыт бөҕөс билиҥҥитэ суох. Орто уонна чэпчэки ыйааһыннаахтарга ситиһиилээхтик тустубуттарынан Эдуард Гегеевы 78 киилэҕэ, Петр Попову 70 киилэҕэ уонна Николай Неустроевы 68 киилэҕэ аатталыахха сөп.

Саха сиригэр Россия түһүлгэтиттэн кыһыл көмүс мэтээллэри бүтэһигин аҕалбыт тустууктарынан Виктор Лебедев уонна Егор Пономарев буолаллар. Ити 2016 сыллаахха Дьокуускайга ыытыллыбыт Россия түһүлгэтигэр этэ.

Кэлэр өттүгэр орто уонна ыарахан ыйааһыннаах тустууктары бэлэмнииргэ тэрээһиннээх улахан  үлэ барара эрэйиллэр. Манна аныгы саха ыччата доруобай, төрөлкөй буолан төрүүрэ уонна улаатар усулуобуйата бары өттүнэн көрүллэн учуоттаныллыахтаах. Көҥүл тустууну промышленность сайдыбыт Нерюнгри, Мирнэй, Алдан, Ленскэй уонна да атын улуустары киэҥник хабан үлэ барыахтаах. Бүгүн итиннэ үчүгэй тустууктар тахсыбыт Нерюнгри куоратын холобур аҕалыахха сөп. Манна тренердэр Афанасий Лугинов, Алексей Парников, Ким Колодездников уонна да атыттар көдьүүстээхтик үлэлээбиттэрин билэбин. Кинилэртэн сорохторо билигин да үлэлии сылдьаллар. Холобура, ити куораттан ыарахан ыйааһыҥҥа урут республика чемпионнара уонна призердара тахсыбыттарын билэбит. Холобура, Джамал Даташвили, спорт маастардара бырааттыы Евгений уонна Владимир Коломиецтар, Илья Письменнай уонна да атыттар үүнэн тахсыбыттара.

Хоту улуустары эмиэ умнар табыллыбат. Хотуттан –Аллайыахаттан эдэр Максим Толмачев республика түһүлгэтигэр улахан кэскиллээҕин көрдөрбүтэ. Билигин кини Красноярскайга тиийэн тустар маастарыстыбатын үрдэтинэ сылдьара хайҕаллаах дьыала. Урут Өлүөхүмэ республикаҕа үчүгэй тустууктар тахсыбыт улууһунан биллэрэ, кэлин тоҕо эрэ мөлтөөтүлэр. Сорох улуустар аҥардастыы хапсаҕайга көспүттэрэ көҥүл тустууга  охсуулааҕа билиннэ. Маны көннөрөргө улахан үлэ барара күүтүллэр.

Ыалларбыт бүрээттэр бары ыйааһыннарга, ол иһигэр ыарахан ыйааһыҥҥа Россия таһымыгар тустар кыахтаах, кылаастаах бөҕөстөрү бэлэмнээбиттэрэ быданнаата. Ол курдук, быйыл Балдан  Цыжипов Европа чемпионатыгар боруонса мэтээли ылбыта биһиэхэ үчүгэй холобурунан буолар.

Үөскээбит балаһыанньаны үчүгэйдик ырытан, кэпсэтии таһааран, баар алҕастары, сыыһалары суһаллык туоратан, тустуубутун өссө үрдүк таһымҥа тахсарыгар, сыралаах улахан үлэ тохтообокко ыытылларыгар улаханнык эрэнэбин. Тустуу маассабай буоллаҕына, киэҥ араҥаҕа тэнийдэҕинэ эрэ, өссө үтүө түмүктэри аҕалыаҕа.

Виталий СЛЕПЦОВ.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *