Кини аатын ааттатар ыччат тахсарын кэтэһэбин

“Саха сирин тустууктара” диэн, биллиилээх спортивнай суруналыыс Иван Семенович Кычкин хомуйан, бэлэмнээн таһаарбыт кинигэтэ биһиэхэ наһаа күндү. Бу кинигэни бастаан оҕо сылдьан оройуоннааҕы библиотекаттан уларсан аахпытым, онтон кэнники табаарыһым Иван Дедюкин булан бэлэхтээбитин кичэллээхтик уура сылдьабын.

Сахалартан бастакынан ССРС Сэбилэниилээх Күүстэрин чемпиона буолбут Максим Тихонов туһунан аан маҥнай бу кинигэттэн ааҕан билбитим. Кини туһунан суруллууга бэртээхэй хаартыска бэчээттэммит этэ. Сэрэйдэххэ, 1964 сыллааҕы Дьокуускайдааҕы РСФСР чемпионатын көбүөрэ. Онно Максим Тихонов Бурятия маастара В.Баймеевы кытта туста сылдьара көстөр. Иккиэн да толору эттээх-сииннээх, күүстээх-уохтаах, туран эрэн тустууну ордорор бөҕөстөр курдук сыаналаабытым. Максим Тихоновы туох да харыстабыла суох киирсэргэ сананан харахтарын чоҕулуччу көрбүтүттэн, бэрт сытыы киириилээх-тахсыылаах тустуук быһыылаах дии санаабытым.

Кини, син биир сахалартан ыччаттарга Советскай Союз чемпиона Алексей Ермолаев, уолаттарга бастакы чемпион Вячеслав Карпов курдук, тустууга өлбөт-сүппэт ситиһиилээх – биир дойдулаахтарбытыттан бастакынан ССРС Сэбилэниилээх Күүстэрин чемпиона. Ити барыта 1965 сыллаахха этэ дии. Онон ити күрэхтэһии аатын саныы биэрдибит да, бастатан туран өйбүтүгэр Максим Тихонов аата көтөн түһэр. Бу ааттаммыт бөҕөстөр маҥнайгынан улахан кирбиини ылан, биһиэхэ тустуу бастакы хараҥаччыларынан буолаллар.

Ити улахан көрдөрүүтүн таһынан тустуук Максим Тихонов – Саха АССР 1962 сыллааҕы сэттис чемпионатын 52 киилэҕэ үһүс призера. Кини иннигэр сахалартан РСФСР бастакы чемпиона Николай Гоголев уонна спорт маастара Алексей Атласов түспүттэрэ. Эһиилигэр Москваҕа тустан, Россия тыа сиринээҕи бөҕөстөрүн (“Урожай”) чемпиона буолар. Бу күрэхтэһиигэ биир дойдулааҕа, сахалартан бастакынан дойду олимпийскай хамаандатыгар кандидатынан киирбит Семен Дмитриеви иккис миэстэҕэ үтүрүйбүтэ итиэннэ ССРС спордун маастарын нуорматын толорбута.

Дьэ, бу ситиһиититтэн сиэттэрэн, 1964 сыллаахха Туймаада туонатыгар аан бастаан тэлгэммит РСФСР чемпионатыгар тустууну таптааччылар Максим Тихоновтан үчүгэй көрдөрүүнү күүппүттэрэ. Ол эрээри, кини 57 кг ыйааһыҥҥа пъедесталга кыайан тахсыбатаҕа. Эрдэлээн эттэххэ, бу ыйааһыҥҥа Саха сирин хамаандатын састааба күүстээх, эрэллээх этэ. Ол да курдук буолбута, Петр Алексеев, Алексей Ермолаев, Николай Алексеев пъедесталы бүтүннүү баһылаабыттара.

Максим Тихонов ити дьыл совхоһугар трактористыы сылдьан армияҕа ыҥырыллыбыта. Читаҕа спорт ротаҕа биир дойдулаахтара Петр Попову, Эдуард Гегееви, Алексей Атласовы кытта бииргэ түбэһэн, эрчиллиитин тохтоппотоҕо. Ол түмүгэр кэлин санаатахха, спорка олоҕор саамай улахан көрдөрүүтүн – ССРС Сэбилэниилээх Күүстэрин көҥүл тустууга чемпионун аатын ылары ситиспитэ.

Ити күрэхтэһии туһунан “Советскай спорт” хаһыакка күрэхтэһии кылаабынай судьуйата, биллиилээх тренер Сергей Андреевич Преображенскай сырдаппытын булан ааҕабыт. Күрэхтэһиибит дьиҥнээх аата “ССРС Сэбилэниилээх Күүстэрин спартакиадата” диэн эбит. Онтон, спартакиада сыл аайы буолбатыттан сыаналаатахха, күрэхтэһиибит таһыма улаатан тахсар. Спартакиадабыт 1965 сыл атырдьах ыйыгар Киевкэ ыытыллыбыт. Барыта 16 хамаандаттан 184 бөҕөс кыттыбыт. Онуоха ыйааһыннарын бэрээдэгинэн чемпионнарынан буолбуттар: 52 кг – Назар Албарян, 57 кг – Максим Тихонов, 63 кг – В.Тетеркин, 70 кг – Юрий Гусов, 78 кг – Юрий Шахмурадов, 87 кг – Владимир Летун, 97 кг – Борис Гуревич уонна 97-тэн үөһэ кг – Александр Иваницкай.

Дьэ, хайдахтаах курдук ааттарый?! Бары да албан аатырбыт бөҕөстөр. Билэргит курдук, Гуревич уонна Иваницкай – олимпийскай чемпионнар, Гусов уонна Шахмурадов – аан дойду чемпионнара, Албарян – Мехикотааҕы Олимпиада кыттыылааҕа. Оттон призердаабыт дьон ортолоругар бааллар: Л.Барсуков, А.Птицын, В.Синявскай (аан дойду чемпиона, Олимпиада призера), Ш.Туганов, С.Лисафин, Н.Муханов, В.Саунин курдук дойду сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн эриэ-дэхси көрдөрүүнү ситиспит, эбэтэр ситиһэ сылдьар бөҕөстөр. Онон бу күрэхтэһии састаап өттүнэн аһары күүстээҕин бэлиэтиэххэ сөп.

Дьэ, маннык улахан таһымнаах түһүлгэҕэ биһиги биир дойдулаахпыт, Нам оройуонун ыччата, спорт маастара Максим Тихонов – Кашковы уонна Молхосяны иккис-үһүс миэстэлэргэ үтүрүйэн кыһыл көмүс мэтээл хаһаайынынан буолбут.

ССРС Сэбилэниилээх Күүстэрин чемпионата куруук күүстээх састааптаах, этэргэ дылы, эрийсиилээхтик, хатыһыылаахтык барарынан биллэр. Биһиги олимпийскай чемпиоммут Роман Дмитриев биирдэ: “Миэхэ хаһан баҕарар, Вооруженкаҕа тустуу Олимпиадатааҕар ыарахан буолааччы. Тоҕо диэтэргит, хамнас ылар байыаннай чааспытыгар бу бастакы нүөмэрдээх күрэхтэһии. Кинилэри аан дойду чемпионата, Олимпиада оннук наһаа интэриэһиргэппэт этэ. Биирдэ ССРС Сэбилэниилээх Күүстэрин чемпионатыттан боруонса мэтээллээх кэлбиппэр, көрдөрүүбүн мыыннылар, астымматылар”, — диэн этэн турар.

Маны тэҥэ Максим Тихонов Красноярскайга ыытыллыбыт Сибиир уонна Дальнай Восток чемпионатыгар Петр Алексеев кэнниттэн иккис миэстэҕэ тахсан, Россия финальнай түһүлгэтигэр киирэр быраабы ылбыта. Бу ситиһиитин өссө чиҥэтэн, аны Калининград куоракка Россия чемпионатыгар эмиэ Петр Алексеев кэнниттэн иккис миэстэлэнэр.

Ол эрээри, Максим Тихонов биирдэ Петр Алексеевы кыайан турардаах. Ити 1964 сыллаахха, кулун тутарга Дьокуускайга, Забайкальскай байыаннай уокурук уонна Саха сирин хамаандаларын матчевай көрсүһүүлэригэр этэ, Тихонов утарсааччытын баһыйа тутан, хамаандатыгар кыайыыны аҕалбыта.

1966 сыллаахха кулун тутар ыйга Киевкэ ССРС Сэбилэниилээх Күүстэрин чемпионатыгар бэйэтин ыйааһыныгар олохтоохтор эрэллэрэ, Советскай Союз чемпионатын призера  В.Чумаковка эрэ сабырыйтаран, бу сырыыга боруонса мэтээлгэ тиксэр.

Максим Тихонов салгыы өссө ситиһиилээхтик тустуоҕун, дьон кэпсииринэн, эрчиллии кэмигэр сиһин эчэтэн, өссө да эдэр-сэнэх сааһыгар тустарын тохтоторго тиийбитэ.

Саха сиригэр көҥүл тустуу 1956 сыллаахтан тэнийэн, тэриллэн, сайдан барбыта. Онуоха, 60-c сыллар ортолоругар ситиһиилээхтик тустубут Максим Тихонов – иккис көлүөнэ тустууктарга киирсэр. Биһиги хаһан баҕарар этиэх тустаахпыт, олох бары эйгэтигэр, ол иһигэр спорка эмиэ ханнык да түгэҥҥэ кыайыы-хотуу, өрөгөй эмискэ кэлбэт диэн. Аны онтукаҥ кураанах сиртэн эмискэ үөскээн тахсыбат. Барыта үгэстээх, силистээх-мутуктаах, акылааттаах буолар. Онон сиэттэрэн эттэххэ, бастакы уонна иккис көлүөнэ тустууктар маҥнай Россия, онтон Союз чемпионаттарын ааннарын эрдээхтик сэгэппит эбит буоллахтарына, кинилэр кэннилэриттэн кэлэр көлүөнэ тустууктар – аан дойду, Олимпиада мэтээллэрин ылар чиэскэ тиксибиттэрэ. Ити курдук ситиһии, кыайыы үктэлтэн үктэл быһыытынан сайдан, ситэн испитэ диэн сыаналыахха сөп. Оччотугар сахалартан ССРС Сэбилэниилээх Күүстэрин бастакы чемпиона Максим Тихонов эмиэ – саха тустуута өрөгөйдүүрүгэр, үрдүк таһымҥа тахсарыгар дьоһун кылааттаах, кыайыыга сыһыаннаах диэн этиэхпин баҕарабын.

Мин, М.М. Тихонов тустарын хаһан да көрбөтөҕүм. Кинини бу диэн тутан туран кэпсэтиэхтээҕэр буолуох – илэ бэйэтин даҕаны көрбөтөҕүм. Ол гынан баран, Максим Тихонов саха тустуутугар биир бэлиэ суолу-ииһи хаалларбыт киһи. Кэпсииллэринэн аһара сэмэй, хаһан да биллэ-көстө, чорбойо сатаабат. Дьөрү күрэхтэһиилэргэ да сылдьыбат, төһө эмэ куораттан чугас олордор кэлбэт-барбат быһыылааҕа. Онтон антах “Ити Максим Тихонов сылдьар” дииллэрин кытта, мин сүүрэн тиийэн кэпсэтэрим хааллаҕа…

Тыа сирин олохтооҕун быһыытынан Максим Максимович көнө, сэмэй олоҕу олордо дии саныыбын. Элбэх ыччаттардаах курдук истэбин. Онон сотору кэминэн Нам сириттэн, Үөдэйтэн кини аатын ааттатар, ситиспэтэх кирбиилэрин ситиһэр уол оҕото үүнэн, сириэдийэн тахсыан баҕарабын.

Петр ПАВЛОВ.

 

One thought on “Кини аатын ааттатар ыччат тахсарын кэтэһэбин

  • 15 июня, 2020 в 9:57 пп
    Permalink

    Бүөтүр Баабылап Намнарга олох улахан бэлэҕи оҥорбут.

    Ответ

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *