“Дьулурҕан”: Иннокентий Кузьмин кэриэһигэр Элистаҕа тустуу күрэхтэһиитэ тэриллэр

/// “Дьулурҕан” саһарбыт страницатыттан    

Быйыл, Саха сирин бэчээтигэр спорду сахалыы тылынан сырдатан кэлбит “Дьулурҕан” хаһыат бэчээттэнэн тахсыбыта 20 сыла. Манан сибээстээн, хаһыат саһарбыт страницаларыттан үйэлээх, ааҕыллымтыа, олорон кэлбит историябытын кэрэһилиир диэбит бастыҥ суруйуулары, очеркалары http://dzulurgan.ru сайтка сөргүтэн, ааҕааччыларга өссө төгүл санатабыт, билиһиннэрэбит. 

Ол курдук, “Дьулурҕан” 2004 сыл бэс ыйын 1 күнүнээҕи нүөмэригэр биллиилээх суруналыыс Иннокентий Неустроев (Мэҥэ Хаҥалас, Майа) “Кэпсиэхпин баҕарабын” диэн рубрикаҕа – ыраах, Калмыкия Республикатыгар олорор-үлэлиир биир дойдулаахпыт, Элиста куорат спортивнай оскуолатын дириэктэрэ Иннокентий Иннокентьевич Кузьмин туһунан суруйуута бэчээттэммитэ. Хомойуох иһин, Иннокентий Иннокентьевич былырыын дойдутугар сынньана кэлэ сылдьан соһуччу сырдык тыына быстыбыта.

Калмыктар биһиги биир дойдулаахпытын ытыктаан, кэриэстээн, кини аатыгар сүгүрүйэн бу күннэргэ Элистаҕа, Соҕурууҥҥу федеральнай уокурук көҥүл тустууга эр дьоҥҥо чемпионатын тэрийэн ыыталлар. Онно Адыгея Республиката, Калмыкия, Крым, Краснодарскай кыраай, Астрахань, Волгоград, Ростов уобаластара, Севастополь хамаандалара кытталлара күүтүллэр. Бу күрэхтэһии Россия чемпионатыгар сүүмэрдиир сыаллаах-соруктаах буолан, сүрдээх эппиэтинэстээх уонна тыҥааһыннаах.

Онон бүгүн, биир дойдулаахпыт И.И. Кузьмин туһунан 15 сыллааҕыта “Дьулурҕаҥҥа” бэчээттэнэн тахсыбыт матырыйаалы ааҕааччыларга билиһиннэрэбит.

Кирсан Илюмжинов киниэхэ дьарыктаммыта

Ситэтэ суох ааҕыынан, сахаттан уонтан тахса спорт маастара республика тас өртүгэр олохсуйан тахсыылаахтык үлэлии-хамсыы сылдьар. Кинилэртэн биирдэстэринэн И.И. Кузьмин буолар.

Иннокентий Иннокентьевич 1956 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас улууһун II Баатара нэһилиэгэр тоҕус оҕолоох Евдокия Иннокентьевна уонна Иннокентий Петрович Кузьминнар дьиэ кэргэннэригэр бастакы оҕонон төрөөбүтэ. Кеша оҕо эрдэҕиттэн сытыы-хотуу киһи буола улааппыта, үөрэҕэр даҕаны үчүгэй этэ, ордук физика, математика предметтэригэр дьоҕурдааҕа. 1971 сыллаахха Сыымахха Герой Попов аатынан аҕыс кылаастаах, онтон 1973 сыллаахха физика, математика предметтэрин дириҥэтэн үөрэтэр Бүтэйдээх орто оскуолатын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ.

Ити сыл Смоленскайдааҕы физкультурнай институкка киирии экзаменнары ыарырҕаппакка туттаран, устудьуонунан ылыллыбыта. Оскуолаҕа бастакы сылларыттан үчүгэйдик үөрэммит буолан, физкультурнай институт түөрт сыллаах үөрэҕин тулуппатаҕа, быһата, холкутук “охсон” кэбиспитэ. Онон тренер-преподаватель дипломаах, анал бэлэмнээх үлэһит иитиллэн тахсар.

Үрдүк үөрэҕин бүтэрэр сылыгар инженер-технолог идэлээх, Калмыкия киэҥ истиэбиттэн төрүттээх Галина Михайловнаны ис сүрэҕиттэн таптаан кэргэн ылар. Эдэр специалистар кыыс дойдутугар – Элиста куоракка олохсуйарга быһаарыналлар.

Ити курдук, саха уола Иннокентий Кузьмин 1977 сыллаахха Калмыкия Республикатын олохтооҕо буолар. Маҥнай үлэтин Элиста куорат 3 нүөмэрдээх орто оскуолатын физкультураҕа учууталынан саҕалыыр. Иннокентий Иннокентьевич бу оскуолаҕа биир сыл үлэлээн баран, оҕо спортивнай оскуолатыгар көҥүл тустууга тренеринэн көһөр. Дьэ, мантан ыла кини олоҕун бүтүннүү анаабыт уһун сыллаах үлэтэ саҕаланар. Бу оскуолаҕа куорат элбэх кыһаларыттан үөрэнээччилэр кэлэн, спорт хас да көрүҥэр дьарыктаналлар. Оскуолаҕа үөрэх сылын устата кырата 700 оҕону үөрэтэр.

Калмыктар көҥүл тустууну уруккуттан сөбүлүүллэр. Кинилэр истэриттэн урукку Сэбиэскэй Сойууска уонна тас өртүгэр да биллэ сылдьыбыт, күүстээх спортсменнар бааллар. Иннокентий Иннокентьевич бэйэтэ спортсмен уонна тренер быһыытынан үлэтин бастакыттан тэрээһиннээхтик уонна айымньылаахтык саҕалаабыта. Элиста куоракка тиийдэҕин бастакы сылыгар көҥүл тустууга спорт маастарыгар кандидат, онтон икки сылынан маастар нуорматын ситиһиилээхтик толорбута. Ити эттэххэ дөбөҥ эрээри, көбүөргэ элбэх көлөһүнү тоҕон, ардыгар аатырбыт маастардары бүдүрүтэн, быһата сыранан ситиһиллибитин өйдүөххэ сөп. Оскуолаҕа үөрэнэр уолаттар көҥүл тустуу секциятыгар үөрүүнэн сылдьаллар. Үгүстэр ситиһиилэрэ сэмэй эрээри, эттэрин-сииннэрин эрчийэн, буһан-хатан, олох киэҥ аартыгар бэлэмнээх тахсалларыгар үөрэллэр.

Ханнык баҕарар учуутал тренер үөрэппит-ииппит оҕолорун ситиһиилэринэн сокуоннайдык киэн туттар кыахтаах. Иннокентий Иннокентьевич көҥүл тустууга уһуйбут уолаттарыттан спорт 50-тан тахса маастардара иитиллэн таҕыстылар. Кини урукку ССРС, билигин Россия киин куораттарын элбэх уобаластарын, кыраайдарын устун күрэхтэһиилэри кэрийэн үгүстүк айаннаата, барда-кэллэ. Ону таһынан, омук сирдэригэр элбэхтик сылдьан турар. Кини бэлэмнээбит, хатарбыт уолаттара Индия, Соҕуруу Африка, Канада, Турция, Иран, Польша, Венгрия, Германия, Швейцария курдук государстволар көбүөрдэригэр хапсыспыттара. Манна барытыгар тренер-педагог Иннокентий Иннокентьевич бэйэтинэн сылдьан, сороҕор уолаттара хотторбут хомолтолорун, үксүгэр кыайыыларын өрөгөйүн билэн турар.

Ол гынан баран, тустуу секциятыгар сылдьыбыт киһи эрэ барыта чемпион, маастар буолбат. Чопчу бу секцияҕа дьарыктанан, эттэрэ-сииннэрэ кытаатан, үүнэн-сайдан, кэлин атын идэни ылан, төрөөбүт Калмыкияларын салайыыга тиийэ тахсыбыт биллиилээх дьон бааллар. Кинилэр ортолоругар Калмыкия Республикатын билиҥҥи президенэ Кирсан Илюмжинов, республика спорка миниистирэ Шевальдин Джимбаев, Правительство председателин солбуйааччы Баатыр Ванькаев, Коми Республикатын парламенын депутата Улюмжин Чиджиев, уо.д.а. биллэр-көстөр дьон бэйэлэрин кэмнэригэр биһиги уолбут Иннокентий Иннокентьевич Кузьмин салайар тустуутун секциятыгар дьарыктаммыттара. Билигин кинилэр Иннокентий Иннокентьевиһы истиҥник саныыллар, үрдүктүк сыаналыыллар.

Иннокентий Иннокентьевич кэргэнэ Галина Михайловналыын үс оҕолоохтор. Улахан кыыс Меди Иннокентьевна Москватааҕы государственнай салалта академиятын бүтэрэн, аспирантураҕа үөрэнэр, кыра кыыс Саглара Иннокентьевна эмиэ бу академияны үөрэнэн бүтэрдэ, уоллара Саша Элиста куорат 3 нүөмэрдээх оскуолатыгар 11-с кылааска үөрэнэр.

Биир дойдулаахпыт И.И. Кузьмин Калмыкия Республикатын физическэй культураҕа үтүөлээх үлэһитэ, үтүөлээх тренерэ, кэлин старшай тренер быһыытынан тахсыылаахтык үлэлии сылдьарыттан уонна кырата суох ситиһиилэриттэн үөрэбит.

Иннокентий НЕУСТРОЕВ. “Дьулурҕан”, 2004 сыл, бэс ыйын 1 күнэ.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *