Борис Аргунов диэн кимий? Эбэтэр, тустуу наукатын баһылаан

Биир идэлээҕим, Мэҥэ Хаҥалас улууһун хаһыатыгар үлэлээбит биллиилээх суруналыыс Иннокентий Иннокентьевич Неустроев 1998 сыллаахха миэхэ, “Эркээйи” хаһыаты бэлэхтээбитэ. Онно, сахаттан көҥүл тустууга биир бастакы маастар Борис Аргунов туһунан бэйэтэ суруйан таһаарбыт этэ. Өссө ол бэлэхтээбит хаһыатын кытыытыгар маннык суруктаах: “Ытык-мааны табаарыспар, спортивнай журналист-статистик Бүөтүр Павловка бары үтүө баҕа санаалары кытта автор Иннокентий Неустроев”, — диэн. Уонна өссө илии баттааһыннаах. Ону мин, ытыктыыр биир идэлээхпин кэриэстээн, кичэллээх уура сылдьабын. Ол ахтыыны хайдах баарынан бүгүн – Борис Герасимович Аргунов төрөөбүт күнүгэр сөп түбэһиннэрэн билиһиннэрэбин. Кини бүгүн, олунньу 4 күнүгэр лоп курдук, 90 сааһын туолла.

Тустуу наукатын баһылаан

Урут биир спортсмен: “Тустуу – бу наука”, диэбитин ол саҕана соччо аахайбатаҕым. Билигин толкуйдаан көрдөххө, спортсмен тустуу теориятын, тактикатын баһылыырын таһынан, кини анатомиятын, өссө психологияны кытта  билиэн наада эбит. Оччоҕуна эрэ үчүгэй бэлэмнээх тустуук иитиллэн тахсар кыахтаах. Оттон маннык билиини тустууга эттиин-хаанныын, өйдүүн-санаалыын толору бэринэн, айымньылаахтык үлэлиир тренердэр эрэ биэрэр кыахтаахтар.

Үрдүк кылаастаах көҥүл тустууктары бэлэмнээһиҥҥэ биир итинник  үрүҥ-хара көлөһүнүн үгүстүк тохпут тренеринэн биир дойдулаахпыт Б.Г. Аргунов буолар. Кини төрөөбүт Сахатын сириттэн  төһө да ыраах сырыттар, саха уолаттарын бэйэтигэр ыҥыран тустууга эрчийэн, бэлэмнээн, физкультурнай институкка үөрэххэ киирэллэригэр көмөлөһөн, салгыы үүнэн-сайдан тахсалларыгар далаһа бырахпыт үтүөлээх.

Борис Герасимович 1930 с. олунньу 4 күнүгэр 1-кы Хаптаҕай нэһилиэгэр Алаас диэн кыра дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ. Аҕата Герасим Федорович үлэһит бөҕө, булугас-талыгас, сатабыллаах киһи эбит…

Ийэлэрэ Вера Прокопьевна маҥнай колхоз тэриллиэҕиттэн 18 ынаҕы тутан ыанньыксытынан күүһүн харыстаабакка үлэлээбит. Кыһыҥҥы бытархан тымныыга чараас тэлигириэйкэнэн уһуннук үлэлээн, тыҥата тымныйан, баара-суоҕа тоҕус эрэ хонукка ыалдьан, 1941 с. олунньу ыйга өлбүтүн, Алаас бөһүөлэгин туһаайыытынан быраан үрдүгэр көмпүттэр.

Герасим Федорович иккис кэргэнэ Вера Прокопьевналыын 15-тэ оҕоломмуттарыттан Георгий, Герасим, Анисия, Александра уонна Борис эрэ тыыннаах хаалбыттар. Атыттар оччотооҕу эмп-томп суох кэмигэр ыалдьан бары кылгас үйэлэммиттэр. Билигин ити бииргэ төрөөбүт Аргуновтартан соҕотох Борис Герасимович эрэ ордон сылдьар.

Борис сэрии сылларыгар аччыктааһын, колхоз хаһан да бараммат үлэтин бэйэтин этинэн-хаанынан билэн улааппыта. Оччотооҕу тыа сирин хас биирдии оҕотун санныгар тиксэр ыараханын барытын уйан, борбуйун көтөхпүтэ. Маҥнай 1944 с. Хаптаҕай сэттэ кылаастаах, онтон Майа орто оскуолатын бүтэрэн баран, 1949 с. Дьокуускайдааҕы үп техникумун бүтэрэн, Нам оройуонугар нолуок инспекторынан ананан үлэлиир. Оруобуна сыл устата инспекторынан үлэлээн баран, байыаннай комиссариакка бэйэтэ киирэн Армияҕа ылалларыгар тылланар. Ону убайа Герасим утаран, хоту оройуоҥҥа баран үлэлииригэр сүбэлиир. Кини бэйэтэ сэрии уотун ортотунан сылдьан, икки төгүллээн ыараханнык бааһыран, эмсэҕэлээн кэлбит буолан, кыра быраатын харыстаан итинник быһыыламмытын сэрэйиэххэ сөп.

Борис оскуолаҕа үөрэнэр сылларыттан, санаабытын булгу толорон тэйэр бигэ дьулуурдаах киһи буолан улаатар. Ол да иһин убайын сүбэтин ылыммат, армияҕа тылланан барар. Онно Норильскай куоракка конвойнай чааска түбэһэн, политическай хаайыылаахтары харабыллааһыҥҥа сылдьар. Хаайыылаахтар никели, алтаны, таас чоҕу хостууллара. 1953 с. бэс ыйыгар армияттан демобилизацияланан баран, убайын Георгийы көрсөр баҕа санаалаах Краснодарскай кыраайга тиийэр. Саҥа сиргэ ис дьыала управлениетыгар сулуспалыыр, онтон уурайан кыраайдааҕы үп отделыгар үлэҕэ киирбитин, Анапа куоракка нолуок инспекторынан ыыталлар.

Иллэҥ кэмигэр тустуунан дьарыктанар. Оччолорго көҥүл тустуу тэнийэ илигэ, оттон классическай (греко-римскэй) тустууга утумнаахтык эрчиллэн, маҥнай Краснодарскай куорат, онтон кыраай чемпиона буолар. Устунан Харьков, Доннааҕы Ростов, Днепропетровскай о.д.а. куораттарга тиийэ элбэх күрэхтэһиилэргэ ситиһиилээхтик кыттар.

Онтон Казахстаннааҕы физкультура институтугар экзамен туттарар баҕа санаалаах, отой билбэт Алма-Ата куоратыгар кэлэр. Манна тустуу саалын булан хас да күн устата киэһэ хараҥарыар диэри тустууктар эрчиллэллэрин көрөр. Онтон заводка үлэҕэ киирээри гынан баран, уобаластааҕы үп отделыгар тиийэн финансовай техникуму бүтэрбит дипломун көрдөрбүтүгэр үлэҕэ ылан, Алма-Ата уобалаһын Илийскай оройуонугар нолуок инспекторынан анаан ыыталлар. Бу оройуон Алма-Ата куораттан чугас, баара суоҕа 45-50 километр эбит. Манна тиийбитин кэннэ, кинини Фрунзе аатынан колхоз Жетыгенскай сельскэй сэбиэтигэр нолуок уонна соҕотуопка инспекторынан аныыллар. Нолуокка дьиэ кэргэнтэн харчы, соҕотуопкаҕа сымыыт, 30 килограмм эт, бараан түүтэ хомуйара. Борис Герасимовиһы үчүгэй үлэтин иһин Талгар сэлиэнньэтигэр көһөрөн, нолуокка уонна соҕотоупкаҕа старшай инспекторынан анаабыттара.

Ити курдук, саха уола Борис Герасимович Аргунов Казахстан истиэбэр анаммыт үлэҕэ үтүө суобастаах буолуу холобурун көрдөрөн, олохтоохтор биһирэбиллэрин, махталларын ылыаҕын ылар.

1956 сыллаахха дойду үрдүнэн ыытыллыбыт ССРС норуоттарын 1-кы спартакиадатыгар бэлэмнэнии күүскэ барар. Итинэн сибээстээн Казахстаҥҥа араас күрэхтэһиилэр ыытыллаллар. Борис Аргунов бастакы разрядтаах тустуук буоларын билэн, физкультура уонна спорт уобаластааҕы комитетын председателэ Аширбеков бэйэтинэн кэлэн көрсөн кэпсэппитэ. Ити кэмтэн ыла Борис Герасимович Талгар сэлиэнньэтигэр, уобалас тустууга сүүмэрдэммит хамаандатын эрчийэн, бэлэмнээн барбыта. Бэйэтэ уобалас үрдүнэн бастыыр иһин күрэхтэһиигэ 73 кг диэри орто аҥаардаах ыйааһыҥҥа ситиһиилээхтик кыттан, бастакы миэстэни ылан, Казахстан спартакиадатыгар кыттар быраабы ылар.

Өртөн күүтүллүбүт спартакиада бэс ыйыгар Алма-Ата куоракка буолар. Тустуу Панфилов аатынан Культура, сынньалаҥ пааркатын эстрада сценатыгар биир көбүөргэ ыытыллар. Бу эриһиилээх күрэхтэһиигэ эрдэттэн үчүгэй бэлэмнээх саха бөҕөһө Борис Аргунов бары утарсааччыларын астыктык хотон, Казахстан көҥүл тустууга чемпионунан буолар. Онон республика сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар киллэриллэр. Хамаанда Алма-Ата куоракка 1957 с. олунньу ыйтан саҕалаан атырдьах ыйыгар диэри сүрдээх уһун кэмҥэ эрчиллэр. Онтон Москваҕа, спартакиадаҕа республика чиэһин көмүскүүллэр. Манна Борис Герасимович онус миэстэни ылбытын, куһаҕана суох түмүк быһыытынан сыаналыыр.

Ити сыл Казахстаннааҕы физкультура институтугар туттарсан студенынан ылыллар уонна 1961 с. бүтэрэр. Физкультурнай институкка үөрэнэр сылларыгар тустуунан утумнаахтык дьарыктанар, араас таһымнаах күрэхтэһиилэргэ кыттар. Ол да иһин, 1959 с. ыам ыйын 15 күнүгэр Казахскай ССР физкультураҕа уонна спорка комитетын быһаарыытынан Аргунов Борис Герасимовичка көҥүл тустууга спорт маастарын үрдүк аатын ылбытын туоһулуур 14865 нүөмэрдээх дастабырыанньаны туттараллар. Онон, Б.Г. Аргунов сахаттан Дмитрий Данилов кэнниттэн иккис киһинэн көҥүл тустууга ССРС спордун маастара буолар чиэскэ тиксэр (манна ааптар кыратык сыыстарар, Даниловка маастар нуормата 1960 сыллаахха туттарыллар. Онон, сахаттан тустууга бастакы маастарынан Борис Аргунов буолар – Петр Павлов).

Борис Герасимович үөрэҕин бүтэрэн баран, ыҥырыынан Таджикскай ССР Душанбе куоратыгар (оччолорго Сталинабад) тиийэр. Кини Душанбе куоракка отут сыл устата олорбут, үлэлээбит кэмнэрин олоҕун саамай кэрэ-бэлиэ, тахсыылаах үлэлээх-хамнастаах сылларынан ааҕар. Чахчыта да оннук. Ол курдук, көҥүл тустууга Таджикскай ССР 13 төгүллээх чемпиона, ити кэмҥэ “Хосилот” (Урожай) общество көҥүл тустууга старшай тренерэ, кэлин республика старшай тренеригэр тиийэ үүнэр. Бэйэтэ эмиэ уһун сылларга тустуу көбүөрүгэр үгүс көлөһүнүн тоҕор. Тиһэх төгүлүн, 1974 с. Саратов куоракка ыытыллыбыт тыа сирин спортсменнарын Спартакиадатыгар тустар.

Тустуук Борис Аргунов ССРС норуоттарын 1956, 1959, 1963 сс. ыытыллыбыт спартакиадаларыгар Таджикистан хамаандатын чиэһин ситиһиилээхтик көмүскүүр. Онтон тренер быһыытынан күүстээх тустууктары бэлэмниир. 1971 с. буолбут  Спартакиадаҕа кини эрчийбит тустууктара хамаанданан ахсыс миэстэни ылаллар. Оттон үөрэнээччитэ Ахсар Гулуев 68 киилэҕэ Спартакиадаҕа уонна ССРС чемпионатыгар үһүс миэстэлэнэр. Тренер Б.Г. Аргуновка ити ситиһиитин иһин тута, ити сыл от ыйын 23 күнүгэр Таджикскай ССР үтүөлээх тренерин аатын иҥэрэллэр. Онтон 1976 с. от ыйын 1 күнүгэр ССРС Миниистрдэрин Сэбиэтин физкультураҕа уонна спорка комитетын быһаарыытынан, көҥүл тустууга Бүтүн Союзтааҕы категориялаах судьуйа буолбутун туоһулуур 10277 нүөмэрдээх дастабырыанньаны туттараллар.

Борис Герасимович бэйэтэ маннык суруйар:

1957 с. саха тустууктара Орто Азия республикаларын устун табаарыстыы көрсүһүүгэ сырыттахтарына, Алма-Атаҕа көрсүбүтүм. Кинилэри Саха АССР Министрдэрин Сэбиэтин спорка комитетын председателэ, тэрийэр талааннаах, олус өйдөөх, дьикти үчүгэй Николай Николаевич Тарскай салайан илдьэ сылдьара. Кини миигин үөрэхпин бүтэрдим да Дьокуускайга кэлэн тренеринэн үлэлиирбэр эбээһинэстээбитэ. Ол гынан баран, кэнники кини хомолтолоохтук өлбүтүн туһунан ыар сураҕы истибитим. Онон дойдубар төннүбэтэҕим. Ити көрсүһүүгэ Дмитрий Данилов, Василий Румянцев уо.д.а. саха көҥүл тустуутун төрүттээччилэрин үөрэ, астына көрбүтүм.

Б.Г. Аргунов 1991 с. балаҕан ыйыгар Узбекскай ССР Андижан уобалаһын физкультураҕа уонна спорка комитетын ыҥырыытынан үлэлии кэлбитэ. Кэлэрин кытта үс хостоох үчүгэй квартираны биэрбиттэригэр олорор. Кини ити кэмтэн ыла Андижан куорат 25 нүөмэрдээх орто оскуолатыгар физкультура учууталынан үлэлиир. Бэйэтэ үлэтин сөбүлүүр, оҕолор кинини таптыыллар, оскуола директора үлэтигэр көмөлөһөр, өйүүр. Быйыл сайыҥҥы өртүгэр таптыыр дьарыгар – тустууктары эрчийиигэ ылсан үлэлээтэ.

Түгэнинэн туһанан бэлиэтиир буоллахха, Борис Герасимович билигин сааһа 68-һа, мантан 40-тан тахса сылын спордунан дьарыктанар, тренеринэн, физкультура учууталынан салгыы үлэлии сылдьар. Тренер быһыытынан уһун сыллаах, сыралаах үлэтэ үтүө түмүктэрдээх буолбутун биир холобурунан, аан дойду чемпиона С.Рахимовы уонна 50 спорт маастарын бэлэмнээтэ.

Тустуук быһыытынан ситиһиилэригэр инники бэлиэтээбиппэр эбэр буоллахха, 1969 с. ССРС-ка тыа сирин спортсменнарын чемпионатыгар бастакы миэстэни ылан турар (ити чемпионат кулун тутарга Йошкар Ола куоракка ыытыллыбыта. Онно сахалартан Аркадий Аманатов, Николай Захаров, Владимир Андросов бастаабыттара. Оттон Борис Аргунов 74 киилэҕэ кыайыылааҕынан тахсыбытын туһунан “Советскай спорт” хаһыакка суруллубута – Петр Павлов). Ол кэнниттэн тыа сирин спортсменнарын Спартакиадаларыгар үс төгүллээн бириистээх миэстэлэргэ тиксибитэ. Ити курдук, үс төгүллээн Орто Азия уонна Казахстан чемпионатын кыайыылааҕа, үс төгүллээн Орто Азия профсоюзтарын спартакиадатын чемпиона, Афганистан, Индия, Иран бөҕөстөрүн кытта доҕордуу көрсүһүүгэ икки төгүллээн кыайыылааҕынан буолбута. Биир дойдулаахпыт Борис Герасимович Аргунов көҥүл тустууга ити курдук ылбычча киһи ыстанан да тиийбэт боччумнаах ситиһиилэрдээх.

Кини төрөөбүт түөлбэтитэн төһө да тэлэһийэн сылдьыбытын иһин, алаас ахтылҕана диэни билбит аҕай суола. Онон саха дьонун-сэргэтин өрүү үөрэ-көтө көрсөр. ССРС норуоттарын Спартакиадатыгар бэлэмнэниинэн сибээстээн араас сылларга саха тустууктарын ыҥыран эрчийэ сылдьыбыта. Итиэннэ Душанбе куорат физкультурнай институтун уһун сылларга саха 20-чэ уола үөрэнэн бүтэрбититтэн, 10-тан тахсата спорт маастарын нуорматын толорон, араас таһымнаах күрэхтэһиилэргэ ситиһиилээхтик кыттыыларыгар үгүстүк көмөлөспүтэ. Онон Б.Г. Аргунов төрөөбүт Сахатын Республикатыгар физкультура уонна спорт сайдыытыгар киллэрбит кылаата кырата суох. Ол даҕаны иһин киниэхэ 1985 с. бэс ыйын 19 күнүгэр Саха АССР үтүөлээх тренерэ үрдүк аат иҥэриллибитэ. Сорох уолаттар институкка үөрэнэ сылдьан киниэхэ дьиэлэммиттэрэ эмиэ баар. Институту бүтэрбиттэртэн Михаил Друзьянов, Василий Давыдов, Иван Захаров, Валерий Данилов, Семен Петров уо.д.а. курдук күүстээх маастардар үүммүттэрин республика тустууну сэҥээрээччилэрэ үчүгэйдик билэллэр.

Борис Герасимович тус олоҕо-дьаһаҕа эмиэ үчүгэй. Кэргэнэ Клара Васильевна пенсияҕа олорор. Уола Петр Андижаннааҕы авиационнай заводка инженеринэн үлэлиир. Кыыстара Елена кэргэнэ Василийдыын Грецияҕа, Ираклион чугаһыгар кыаҕыран олороллорун туһунан суруйар. Кыра уола Александр уонна кыыс Люба Азовскай муора кытыытыгар эмиэ үчүгэйдик олороллор диир.

Хаптаҕай нэһилиэгиттэн хааннаах биир дойдулаахпыт, олоҕун бүтүннүү спорка анаан, тустуу наукатын баһылаан Таджикскай ССР уонна Саха Республикатын үтүөлээх тренерэ үрдүк ааттары ылбыт Борис Герасимович Аргунов кэлин сылларга Узбекистан сиригэр “дьаакырын түһэрэн”, айымньылаахтык үлэлии-хамсыы сылдьар.

Иннокентий НЕУСТРОЕВ.

“Эркээйи” хаһыат, балаҕан ыйын 25 күнэ, 1998 сыл. Мэҥэ Хаҥалас.

Хаартыскаҕа: Борис Герасимович Аргунов 2014 с. Дьокуускайга ыытыллыбыт Россия көҥүл тустууга чемпионатын бочуоттаах ыалдьыта.

Александр НАЗАРОВ түһэриитэ.

PS: Ытык киһи Б.Г. Аргунов билигин Узбекистаҥҥа, Андижан куоракка олорор. Бу кыһын, Саҥа дьыл аҕай иннинэ кинини, көҥүл тустууга ССРС спордун маастара буолан эрчийэн таһаарбыт киһитэ – Михаил Егорович Друзьянов тиийэн көрсөн, кэпсэтэн, элиэр сылдьарын көрөн астынан кэлбитэ.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *