Аҕатын ааттата, кэрэ куолаһынан сахатын дьонун үөрдэ турарыгар

Билэргит курдук, кулун тутар 9 күнүгэр Дьокуускай куорат Саха академическай театрыгар Варя Аманатова – Алаас кыыһа “Үс кутум” диэн 25 сыллаах айар үлэтин көрдөрүө. Манан сибээстээн, биһиги (http://dzulurgan.ru) биллиилээх ырыаһыппыт аҕата – көҥүл тустууга ССРС спордун маастара, Россия 1969 сыллааҕы чемпиона Аркадий Аманатов туһунан кылгастык билиһиннэриэхпитин баҕардыбыт.

Саха тустуутун аатырдыбыта

…Саха сиригэр тустуу төрүттэммитэ быйыл 60 сылын туолла. Бу сыллар усталарыгар Уус Алдан тустууктара Россия, ССРС, аан дойду таһымыгар биир дойдулаахтарын сэргэхситэр, үөрдэр-көтүтэр да көрдөрүүлэри ситиһэн кэллилэр. Маҥнайгы көлүөнэ тустууктар ааттара билиҥҥээҥҥэ диэри хас да көлүөнэ дьоҥҥо уос номоҕо буолан сылдьар. Бу үгүс ыччакка туох да мунааҕа суох үтүө холобур быһыытынан сылдьыбыта уонна сылдьыа даҕаны.

Уус алданнарга Семен Дмитриев, Иван Соловьев, Иван Охлопков, Моисей Литвинцев уо.д.а. ааттара тустуу баарын тухары ааттана туруохтара. Кинилэр кэккэлэригэр биһиги, баатаҕайдар киэн туттуубут Аркадий Аманатов чаҕылхай сулус буолан чаҕылыйар. Ол курдук, кини 1969 сыллаахха Россия чемпионун үрдүк аатын ылбыта. Бу ситиһиини уус алданнартан ким даҕаны хатылыы илик.

Аркадий Аманатов 1946 сыллаахха төрөөбүтэ. Тустуук быһыытынан саамай чаҕылхай кыайыыларын 1969 сыллаахха ситиспитэ. Бу сыл кини ССРС тыатын сирин спортсменнарын күрэхтэһиитин (Орел), Болгарияҕа ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы турнир кыайыылаахтарынан, РСФСР чемпиона (Новосибирскай) буолары ситиспитэ. Итини таһынан, Сибиир уонна Дальнай Восток зонатын үс төгүллээх чемпионун аатын сүкпүтэ (1969 — Дьокуускай, 1970 — Красноярскай, 1971 — Владивосток).

Онон саха тустуутун чахчы аар-саарга аатырдыбыт киһинэн сыаналыыбын. Онно сыһыаннаах биир түгэни ахтыахпын баҕарабын. Дойдутугар Баатаҕайга Роман Прокопьевич Петровка ыалдьыттыы олорон, 1976 сыллаахха Монреаллааҕы Олимпиадаҕа болгар бөҕөһө Хасан Исаев чемпионнаабытын истэн баран: “Ити уолу кыайар этим ээ, мин даҕаны син тустуо эбиппин. Оттон Роман Дмитриев миигин сабырыйар этэ”, — диэбит.

Чахчы чаҕылхай тустуук буолуох киһи, доруобуйатын туругунан эрдэ туораабыта.

Аркадий Аманатов туһунан кинилиин биир кэмҥэ тустубут доҕотторо, РСФСР чемпиона, уруккута Саха АССР спорка миниистирэ Петр Попов, сахаттан ССРС уолаттарга бастакы чемпиона Вячеслав Карпов истиҥник ахтыбыттарын билсиҥ.

Игнат ГОТОВЦЕВ, Баатаҕай нэһилиэгин баһылыга, атах оонньуутугар Россия спордун маастара.

//Хаартыскаҕа, Алексеевскай (Таатта) оройуонун тустууга хамаандата, Аркадий Аманатов инники кэккэҕэ хаҥастан бастакы олорор. 

Уһулуччулаах кыайыыны ситиспитэ

Аркадий Аманатов төрдө-ууһа – Уус Алдан Баатаҕайа. Аҕата Афанасий Михайлович Москваттан партийнай кууруһу бүтэрэн кэлбитин кэннэ ССКП уобаластааҕы кэмитиэтэ кинини Аллараа Халыма оройуонугар райком секретарынан үлэҕэ ыыппыт.

Бу оройуоҥҥа барыан иннинэ кини биһиги спорпут аҕатынан ааттанар, улаханнык билинэр, ытыктыыр киһибит Н.Н. Тарскай аймаҕын – Дьокуускайга балет театрын артыыһынан үлэлиир Софья Винокурованы кэргэн ылар. Черскэйгэ олорон 1946 сыллаахха бастакы оҕолоро Аркадий күн сирин көрбүтэ.

Аркадий сэрии кэннинээҕи ыарахан сылларга төрөөбүт ыал бастакы оҕото буоларынан, дьиэ иһиттэн саҕалаан көрсүллэр бары түбүккэ төрөппүттэринээн тэҥҥэ сылдьара. Онон кыра эрдэҕиттэн үлэ-хамнас кытаанаҕын, араас кыһалҕаны оччотооҕу оҕо сиэринэн этинэн-хаанынан билэ улааппыта. Бэйэтин үчүгэйдик кыанар, тулуурдаах сытыы-хотуу уолу аҕата Аркадий таайынаан Н.Н. Тарскайдыын сүбэлэһэн, Чурапчыга, Д.П. Коркиҥҥа үөрэттэрэ биэрбиттэрэ үтүө түмүктээх буолбута. Ол курдук, 1969 сыллаахха балаҕан ыйыгар Новосибирскай куоракка ыытыллыбыт Россия түһүлгэтигэр Аркадий соргулаахтык тустубута. Ити сыл Тустуу аан дойдутааҕы федерацията (ФИЛА) тустууну уон ыйааһыҥҥа ыытарга быһаарыы ылыммыта. Ол түмүгэр 48 киилэлээхтэргэ саҥа ыйааһын категорията олохтоммута. Бу саҥа ыйааһыҥҥа Россия бастакы чемпионунан саха уола Аркадий Аманатов ааттаммыта. Кини бу чемпионакка аһара табыллан тустубута. Көрсүбүт утарсааччыларын ыраастык кыайталаабыта. Ол тустуулар кини ураты күүһүн, улахан талаанын туоһулууллар. Онон Россия тустуутун историятыгар 48 кг Аркадий Аманатов сахалартан бастакынан уһулуччулаах кыайыыны ситиспитэ.

Кини ССРС тыатын сирин бөҕөстөрүн икки ардыларыгар бастыыр иһин күрэхтэһиигэ чемпионнаабыта. Сибиир уонна Дальнай Восток зонатыгар үс төгүл бастаабыта. Онтон 1970 сыллаахха Болгария Раднево куоратыгар ыытыллыбыт социалистическай дойдулар чемпионаттарыгар тэҥнээҕин булбатаҕа.

Саамай үөрүүлээҕэ, аан дойду аччыгый чемпионатынан ааттанар Тбилиситээҕи турнирга Роман Дмитриев – чемпион, Илларион Федосеев – үһүс, Аркадий Аманатов төрдүс, Юрий Цыкунов бэһис буоланнар, саха уолаттара ССРС-ка бу ыйааһыҥҥа баһылыыр-көһүлүүр оруоллаахтарын чаҕылхайдык көрдөрбүттэрэ.

Онон саха тустуутун аан дойду таһымыгар бастакынан таһаарсыбыт киһи быһыытынан Аркадий Аманатовы саха спордун историята билинэр.

Петр ПОПОВ, көҥүл тустууга ССРС спордун маастара, СР Спордун урукку миниистирэ.

Айылҕаттан талааннаах тустуук

Аркадий Аманатовы аан бастан оскуолаҕа үөрэнэр сылларбар Чөркөөххө күрэхтэһэ бара сылдьан көрбүтүм. Чурапчы – Таатта оҕолорун тустууга матчевай көрсүһүүлэрэ буолбута. Таһаҕас тиэйэр массыынаҕа кыһыҥҥы каникул кэмигэр тиэллэн тиийбиппит. Онно тустубут оҕолортон Аркадийы эрэ өйдөөн хаалбыппын. Тоҕо диэтэххэ, кини барыбытыттан ураты көрүҥнээх, уурбут-туппут курдук барыта орун-оннугар, быһыттаҕас быччыҥнардаах, киһи эрэ астыныах курдук куударатыҥы баттахтаах маҥан уол этэ. Хайдах эрэ тутта-хапта сылдьара, бэйэтин лаппа кыанара көстө сылдьара. Кини ол көрсүһүүгэ биһиги уолбутун холкутук кыайбыта.

Онтон кэлин Чурапчыга кэлэн олорбуттара. Дмитрий Петровичка бииргэ дьарыктаммыппыт. Кини дьоно туох эрэ улахан үлэһит этилэр быһыылааҕа, ол иһин ханна аныыллар да, онно тиийэн үлэлииллэрэ. Биһиги Аманатовтар диэн ыаллаах этибит. Олорго сылдьар быһыылааҕа.

Аркадийдыын өр кэмҥэ Саха сирин сүүмэрдэммит хамаандатыгар бииргэ сылдьан, Союз араас куораттарынан, кыраныысса таһыгар да сылдьыбыппыт. Хамаандабытыгар Аркадийбытын бары сөбүлүүр этибит. Кини хаһан да кимниин да боруоктаспат, “ээҕи” кытта сылдьар сүрдээх көнө киһи этэ. Эдэр сылдьан араас быһылааҥҥа түбэһэр элбэх этэ. Оннукка кини эрэллээх доҕор буоларын элбэхтэ көрдөрбүтэ. Биһиги, Сахаачча, Андрос, Илларион, Аркан (таптал ааттарбыт) буоламмыт элбэх күрэхтэһиигэ кыттыбыппыт. Онно барытыгар Аркан эрэллээхтик уонна биир тэҥник кыттан бириистээх миэстэлэртэн түспэт этэ. Советскай Союз тыатын сирин спортсменнарын түһүлгэтин чемпиона, Болгарияҕа ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы турнир кыайыылааҕа, Россияҕа 48 кг сахалартан бастакы чемпион уонна да атын элбэх күрэхтэһиилэр кыайыылаахтарынан буолбута. Аркадий алҕас хаһан да кыайтарбат этэ, этэргэ дылы, бүтэһик сөкүүндэҕэ тиийэ киирсэрэ. Онон кинини кыайарга утарылаһааччылара элбэх сыралара барара.

Аркадий биһикки тустар кэммитигэр саамай үөрүүлэх түгэммитинэн 1969 сыллаахха Новосибирскай куоракка РСФСР чемпионатыгар Саха сириттэн иккиэн бастаабыппыт буолар. Онно биһигини тренер Н.Н. Волков илдьэ сылдьыбыта. Саха сирин спордун салайааччылара салайааччы С.И. Алексеев баһылыктаах бара сылдьыбыттара, үөрүү улахан этэ. Кэлэн баран Саха сирин телевидениетыгар тахсан көстүбүппүт. Аркадий саамай улахан ситиһиитэ ол этэ. Онтон кэлин тустууттан тоҕо, хайдах тохтообутун билбэппин, арааһа, доруобуйатын туругунан буолуо.

Аркадий Аманатов Саха сирин тустуутун историятыгар биир көмүс буукубанан суруллар тустуук буоларыгар саарбахтаабаппын. Ыарахан ыарыы буулаан, бэйэтэ сатаан суруйар кыаҕа суох, онон биһиги, доҕотторо тугу өйдүүрбүтүнэн суруйабыт.

Кини төрөппүт кыыһа Варя Саха сирин биир бастыҥ куоластаах ырыаһыта буолан, аҕатын аатын ааттата сылдьарыттан биһиги тустууктар олус үөрэбит уонна астынабыт. Инникитин даҕаны аҕатын аатын ааттата, кэрэ куолаһынан сахатын дьонун үөрдэ турарыгар эрэнэбит.

Вячеслав КАРПОВ, Россия 1969 с. чемпиона.

Бэчээккэ бэлэмнээтэ Роман ПЕТРОВ. “Мүрү саһарҕата” (Уус Алдан), ахсынньы 16 күнэ, 2016 сыл.                          

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *