Ахтан, санаан аастахха: Саха бухатыыра – Сахаачча

Дьиҥ чахчы, Саха сирин улахан билиниитин, ытыктабылын ылбыт Дмитрий Петрович Коркин улахан кэскили, инникини өтө көрөн тэрийбит бастакы спортивнай оскуолатыгар 1965-1967 сылларга олус талааннаах, күүстээх, дьоҕурдаах уолаттары кытта үөрэммиппинэн киэн туттабын уонна ол мин дьолум эбит.

Чурапчыга оҕо спортивнай оскуолата аһыллыбытыгар бастакы дириэктэринэн Габышев Егор Дмитриевич үлэлээбитэ. Егор Дмитриевич ыйга биирдэ-иккитэ биһиги кылааспытыгар уруок кэнниттэн Саха сирин, ардыгар атын дойду аатырбыт күүстээх спортсменнарын тустарынан кэпсиирэ. Ону биһиги олус сэҥээрэн истэрбит. Өбүгэ саҕаттан дьон уоһуттан түспэккэ кэпсэнэр бухатыырдары, күүстээх, кус быһый дьон төрөөн-үөскээн ааспыттарын итэҕэтиилээхтик кэпсиирэ.

Уос номоҕор сылдьар күүстээх дьон ат бадарааҥҥа түспүтүн таһаарар, көлүүр оҕуһа оттоох сыарҕатын сыыры кыайан таһаарбатаҕын таһаарар саха дьоно үөскээн-төрөөн, олорон ааспыттар эбит. Бу бухатыыр, күүстээх дьоммут олус сэмэйдэрэ кэпсээҥҥэ сылдьар күүстэринэн хаһан да өттөйбөт, кэпсэммэт, дьону атаҕастаабат, бэл көрүҥнэрин дьонтон кистиир үтүө майгылаах буоллахтара.

 

Биһиги, Колябытын – Сахааччаны бу дьоҥҥо тэҥнээн “Бухатыыр” диэн ааттыыбын. Кини кэлин аан дойдуга аатырбыт күүстээх тустууктары кыайталаабыта, Саха сиригэр бухатыыр үөскээн эрэрин биллэрбитэ.

Тириэньэрбит Дмитрий Петрович билигин санаатахха үөрэхтээх буолан, төрүт уустан утумнааһын, өбүгэттэн көлүөнэҕэ биир эмэ ыччакка күүскэ бэриллэрин билэн күүстээх, кыахтаах төрүттээх оҕолорго улахан суолтаны биэрэр эбит. Суруналыыс Уйбаан Ушницкай “Оо, Сахаачча” диэн кинигэтигэр Коля ийэтин, аҕатын төрүттэригэр кыахтаах, бэйэлэрин үйэлэригэр айылҕаттан бэриллибит дьонтон ураты кыахтара Сахаачча хааныгар баара итэҕэтиилээх. Саха омугар айылҕа талаана күүс-күдэх хойутаан киирэр, уһуннук сылдьар. Коля сахатын дьонун аатырдар күүһүн, кыаҕын көрдөрбөккө хаалбыта олус абалаах…

Икки сыл биир кылааска үөрэнэн оскуолаттан аттестат ылан бары тарҕаспыппыт. Аныгы оскуоланы бүтэрэр оҕолор курдук бириэмэни аттаран кэпсэтии, онно-манна сылдьыы, тугу эрэ көрүү суох эбит. Тустууга сылдьыбыт быһыыбытынан, бириэмэни сүтэрбэккэ, ким ханна баран, ирэ-хоро кэпсэппэккэ үрүө-тараа тарҕаһан хаалбыппыт. Мин аармыйаҕа барбытым. Колябыт үчүгэйдик туста сылдьарын, Чурапчыга баарын уолаттар суруйаллар этэ уонна хаһыаттан кэтээн көрөрүм. Аармыйаттан бүтэр сылбар сайын ууга былдьаммытын истэн олус да соһуйдум этэ. Итэҕэйбэт курдук истибитим, куһаҕан сонун хаһан алҕас буолбута баарай?

Оскуоланы бүтэрэр сылбытыгар Колялаах икки-үс буолан, Чурапчы Эбэтин ханнык баҕарар тумулугар харбаан тиийэн баран төннөллөрө. Көрөн салларбыт, хайдах курдук харбыылларыгар ымсыырар этибит.

Ол курдук, Коляны, Сахааччаны кытта утары олорон итии чэй иһэ-иһэ кэпсэтэр дьылҕабыт түстэммэтэҕэ хомолтолоох. Быстах оһол олус да кэрэ табаарыспытын, бары киэн туттуубутун илдьэ барбыта.

Колялыын Чурапчы орто оскуолатын тохсус кылааһыгар – тустууктар кылаастарыгар бииргэ үөрэммитим. Үксүлэрэ атын улуустартан кэлбит буоланнар, кэтэнэн, сэрэнэн билсэн барбыппыт. Коля чахчы сэмэй майгылаах, көрүҥэр, туттарыгар-хаптарыгар улахан спортсмен көрүҥүн көрбүтүм. Мин тохсус кылааска тоҕо эрэ тустуунан дьарыктамматаҕым. Волейбол секциятыгар сылдьыбытым. Чурапчы – спорт туоната диэн номох кырдьыктааҕын бу оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан эппинэн-хааммынан билбитим.

Коля бастаан баскетболга, онтон волейболга олус үчүгэйдик оонньуурун көрдөрөн сөхтөрбүтэ. Тохсус кылаас уолаттара үрдүкү кылаас хамаандаларын ууга-уокка түһэрэн, элбэх ыалдьааччылаах, айдааннаах күрэхтэһии буолбутун адьас умнубаппын. Коля уонна Федоров Кока үчүгэйдик оонньообуттара. Биһиги Колябыт ити мээчик күрэхтэһиитигэр  сирэйэ-хараҕа туран, аһыллан, астынан оонньообута. Атаҕар кыахтааҕынан, оонньуур оҕолортон түргэн хамсаныылааҕынан, быһаарыылаах түгэҥҥэ  сөптөөх хамсаныыны оҥорорунан биһиэхэ олус сөбүлэппитэ.

Ити сыл Чурапчы орто оскуолатыгар Колялыын бииргэ үөрэнэ сылдьан, спорт бары көрүҥэр үрдүк көрдөрүүлэрэ, олус астына кыттара, үчүгэй тустуук спорт атын көрүҥэр дьарыктаммыта кыайыы, ситиһии кэлэригэр улахан көмө буолар эбит диэн санааҕа киирбитим. Тустуу тириэньэрдэрэ үөрэтэр оҕоҕут спорт атын көрүҥүнэн сөбүлээн, үлүһүйэн дьарыктанар буоллаҕына, мэһэйдэһимэҥ, онуоха Коля, Сахаачча үтүө холобур дии саныыбын.

Билигин тустуу тириэньэрэ анал үөрэхтээх, бэйэлэригэр үрдүк ирдэбиллээх, бары өттүнэн сайдыылаах дьон элбээтэ. Саха дьоно тулуйан кэтэһэбит, олорон ааспыт улахан тустууктар ааттарын-суолларын хатылыыр кэм чугаһаата ини?

Кини олус сэмэй майгылааҕын оскуолаҕа биир кэмҥэ үөрэммиттэр бары билэллэр. Онус кылааска интэрнээт-оскуола күүстээх тустуугун быһыытынан биллибитэ. Манна үөрэнэ сылдьан оскуола комсомольскай тэрилтэтин бастакы сэкиритээрэ буолан, ыытыллар тэрээһиннэргэ бэйэм кылааспын үгүстүк туһанарым. Коля тустууга утумнаах дьарыгын таһынан, кылаас уонна оскуола ыытар үлэлэригэр көхтөөхтүк кыттара.

Бииргэ үөрэнэр доҕорбут Сахаачча хаһан да үчүгэйдик тустарынан, барыбытыттан барытыгар ордугунан өттөммөт этэ. Дьарыкка күүскэ үлэлиирэ, тириэньэр биэрэр ноҕуруускатын тулуйара, ол иһин, түргэнник эбиллибитэ. Дмитрий Петрович киниэхэ, баар кыахтарын сайдар кэмигэр сөпкө эрчийэн, кимиэхэ да хотторбот, омук тустууктарын, ааттаах-суоллаах бухатыырдары уҥа-хаҥас быраҕаттыыр сүдү улахан тустуук үөскүү, иитиллэ сылдьыбыта.

Коля улахан тустуук буола үүммүтүн, улааппытын да иһин, кини ис дууһата, өйө-санаата уларыйбатаҕа. Дьонугар, бииргэ үөрэммиттэригэр,кини талааныгар сүгүрүйээччилэргэ биир тэҥ эйэҕэс сыһыаннааҕа. Күрэхтэһэр, эбэтэр эрчиллэр түмсүүгэ сылдьар кэмнэригэр Роман Михайлович Дмитриевтиин өйдөрүнэн-санааларынан наһаа майгыннаһаллара. Үйэтэ уһаан, аата-суола үрдээн сылдьыбыта буоллар, Сахаачча төрөөбүт Амматын, Сахатын сирин, сахатын дьонун туһугар элбэҕи оҥоруохтааҕа кини ис күүһүгэр баара.

Биһиги тыйыс айылҕалаах, киэҥ нэлэмэн Сахабыт сиригэр күндү таас курдук кытаанах, күүстээх, сылбырҕа, булугас өйдөөх саха тустууктара тахсыахтара диэн эрэнэбит. Ол иһин, бу Николай Семенович Захаров – Сахаачча туһунан кини төрөөбүтэ 70 сылыгар анаабыт кылгас ахтыыбын суруйабын. Бу суруйуум тустууктарга, тириэньэрдэргэ, төрөппүттэргэ, тустууну сэҥээрээччилэргэ туох эрэ кыра да буоллар толкуйу киллэрдин дии саныыбын. Ааҕан баран, хаһыаттар быыстарыгар умнан кэбиһимэҥ. Кэпсэтиҥ, ырытыҥ, киһи тугу эрэ кыраны да толкуйдаан улаханы оҥоруон сөп. Улахан спорт, күүстээх дьарык адьас улахан үлэттэн, толкуйтан ситимнээх.

Роман СТЕПАНОВ, бииргэ үөрэммит доҕоро, спорт уонна нолуок сулууспатын бэтэрээнэ.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *