Анды барахсан… (Кэпсээн)

Биллиилээх спортивнай комментатор, Россия Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, саха спордун туһунан хас да бэчээтинэй бородууксуйа ааптара Илья Ильич Скрябин, тыа киһитин сиэринэн оттуурун-мастыырын быыһыгар айар үлэнэн дьарыктанар. Хаартыскаҕа даҕаны бэртээхэйдик түһэрэр. Кэнники кэмҥэ кини аны бэйэтин дьоҕурун кэпсээн айан суруйарга холонор. Бу билиҥҥи кэмҥэ тоҕоостоон, андыһыттар тустарынан кэпсээнин болҕойон ааҕаргытыгар ыҥырабыт. Итиэннэ саҥа саҕалааччыны баалаабакка, сүбэ-ама буоларгытыгар баҕарабыт. Табылыннаҕына, Илья Ильичкэ талааннаах кэпсээнньит дьоҕура арыллыаҕа.  

“Дьулурҕан”.

…Син балайда бириэмэ ааста. Пенсионер эҥин туһунан төрүкү толкуй суох кэмигэр. Сэбиэскэй былаас өрөгөйдөөн турар. Брежнев оҕонньор түөһэ толору орден буолар кэмэ. Аймахтар бары мустан өрүс үрдүгэр баар, биир балайда улахан, анды кэллэ да түһэр күөлүгэр бултуубут. Үс аарыма улахан дурда туттан сытабыт. Доҕор, табаарыс, ыалдьыт да дэлэй. Биир кэлэр, биир барар диэбит курдук. Билиҥҥи курдук туос иллэҥ киһи аны аҕыйах. Сарсыарда үксүлэрэ мотоцикл үрдүгэр түһэн үлэлии бараллар. Киэһээ ыксаллаахтара алтаҕа кэлэллэр.

Бу сарсыарда киин дурдаҕа төрдүө- бэһиэ хааллыбыт. Сырылатан-сырбатан күн да күн. Салгын хамсаабат чуумпута. Сарсыардаттан итиитэ биллэн барда. Билиҥҥи курдук кумаары үүрэр буруо- тараа суох. Аһары ньылбаланыаххын, тутан сииһилэр. Сарсыарда аһааһын да суох. Эбиэккэ диэри лип сытыы буолуохтаах.

Сэрии бэтэрээнэ, Лэҥэнтэй оҕонньор: «Уолаттаар, дьэ, анды киирэр күнэ үүннэ. Утаппыт анды дьэ кэлиэхтээх», —  диэн эрэл кыымын уматта.

Саамай сытыы харахтаахпыт, чуор кулгаахпыт дурдабыт арҕаа муннугар, халампаастанан хайаан сэргэхтик олорор. Киниттэн күөл үрдэ барыта көстөр. Атыттар куруук дурдаҕа буоларын курдук, хаартылааһын саҕаланна. Бу сырыыга «Кинголыаҕыҥ» диэн буолла.

Анды эрэ туох эрэ, оонньуу, көр-күлүү саҕаланна.

Сытыы харахпытыгар, чуор кулгаахпытыгар олох бүк эрэнэбит. Урут да, биири да мүччү туттарбатаҕа, онон эрэл хас да бүк. Ол да буоллар, соло булбуттар суолтатыгар күөл ньуурун көрөн ыла олордулар.

Дьэ, ол олордохпутуна сытыы харахпыт  дьону уһугуннарардыы, дурдаҕа олорооччу саамай сэргии истэр, уута көтөр долгутуулаах саҥата: «Андылар!» — диэн саҥата иһилиннэ.

Бары чөрбөс гына түстүбүт: «Ханна?» — долгуйбут куолас ыйытта. Сытыы харахтаахпыт:  “Оол, илин күөл үрдүнэн кыра былыт аннынан иһэллэр». Күөлбүт икки күөл силбэспитин курдук, ортотунан синньээн ылар. Дьэ, кыҥастаһыы буолла. Кырдьык, уонча анды утары көтөн иһэр эбит. Тыын кылгаата, долгуйуу түгэнэ саҕаланна. Ким эрэ олоҕун оҥоһунна, саатын бэлэмнэннэ. Арыычча ыксаллаах батарантаастан ботуруон ороон аттыгар уурунна. Оччотооҕуга үксүбүтүгэр “Тоз”, “Иж” саа. Андыларбыт күөлү эргиччи көтөн эрэл кыымын уматтылар. Ол гынан, дурда маччыыктарыгар улахан суолта биэрбэккэ, ырааҕынан эргийэ көтөн баран, күөл ортотугар түһүнэн кэбистилэр. «Хамсаамаҥ! Тыаһааман! Быгыалааман! Тахсыахтара»-  диэн кытаанах хамаандата иһилиннэ.

Дьэ сытыы, кэтэһии саҕаланна. Бу сытыыбыт күнү быһа буолуо диэн ким билбитэ баарай. Ол кэмҥэ олох төбөбүтүгэр, андылар маччыыктарбытын көрүөхтэрэ, биһиэхэ устан тахсыахтара диэн олох бүргэс үрдүгэр, тыын быһаҕа тыыныы. Аны күөлбүтүгэр түөрт хампаанньа баарбыт. Бары кэтэһии. Уруккуларга үөрэнэн, устан тахсалларыгар эрэл улахан. Сытыы харахпытыттан сотору-сотору сибигинэйэн ыйытыы: «Хайа?!». Киһибит саҥарбат. Ол олорон аны: «Өссө иһэллэр. Уончалар». Эмиэ бастакылар курдук дурдаларга кыһамматылар, били андыларга түһүнэн кэбистилэр. Дьэ, итинник арай киһибит сотору-сотору: «Эмиэ иһэллэр», » Өссө биир үөр” … диэн истэ. Күөл ортотугар мустуу буолла. Били болуот диэбит курдук. Хайа эрэ киһи ааҕа охсон: «Икки сүүсчэкэлэр», —  диэн буолла.

Күөлбүт үрдүнэн суруллубатах сокуон: «Халбыйбаппыт!»

Ити үлүгэрдээх үөр анды киирэригэр ханнык эрэ түгэнигэр, саалары ыксаллаахтык төлө тардар кэм баар бөҕө буоллаҕа. Ол гынан баран, олох олоххо ытыахтаахпын диэн үөрэммит дьон ол туһунан түгэнигэр толкуй суох.

Андыларбыт күөл ортотугар олох бааллан баран, олорботтор. Ити кэлиэхчэ, бу кэлиэхчэ. Онтон бириэмэбит биллибэтинэн түүн 12 чаас, 1 чаас, 2 чаас, 3 чаас… Онтон андыларбыт ити дурдаҕа барыахча, бу дурдаҕа кэлиэхчэ. Хабах хайдар дьаабыта. Аччыктааһын да буолла. Биир сыыдаммыт чугас атын хампаанньа дурдатыгар, «Хабырыйыаҕыҥ» диэн переговорга барда. Сотору киһибит төннөн кэлэн: «Икки тыынан киирэр буоллубут», — диэн этээт, тыытыгар барда. Дьоммут иккиэн субуруһан күөл кытыытынан устан, стратегическай былаан оҥосто охсон, устан бара турдулар.

Дурдаҕа олорооччулар олох бүк ытардыы оҥостуу буолла. «Саатар халбыйар инибит», — диэн эрэллээхтэр.

Андылар тута көтөн барар санаалара суох. Тыылаах дьон ыгыыларынан дурдаларга чугаһыахча. Ол гынан, хайа өрө өйдөөхтөрө «Туда нельзя!» диирин курдук, кэлиэхчэ кэлбэттэр, барыахча барбаттар. Ол кэмҥэ 5 чааспыт бу кэллэ. Ити үлүгэр элбэх үөр мустубутуттан, биирэ эмэ ыттарар ини диэн саныыбыт. Дьиҥинэн күнү быһа. Биир түгэҥҥэ, дурдаттан тэйиччинэн, бары бииргэ, туох эрэ хамаанда бэриллибитинии, уу үрдэ биирдэ оргуйа түстэ. Бары көтөн тахсан, күөлү эргийбэккэ, Өлүөнэ Эбэ диэки кылыгырата турдулар. Санаабытыгар күүтэн көрдүбүт. Мэлигир.

«Ээ дьэ, оннук гыммыппыт буоллар. Онно ыппакка. Ол дурдаҕа ыкпакка. Маннык, оннук…” бөҕө буоллубут.

Дьоммут кэлбиттэригэр икки сүүс андыны ыппыт саҕа буолан, кэпсээн бөҕөлөөх көрүстүбүт. Арыычча хатырыктаахтара: » Ээ. Оннук, маннык гыныахтаах этигит», — бөҕө буоллулар. Онтон дьиҥинэн бүппүтүн, барбыттарын кэннэ араас толкуй киирэр бөҕө буоллаҕа дии. Онтон кэтэһэ сыппыт дьоҥҥо күммүт олох кылам гынан ааһа охсубут эбит. Бииртэн биирэ салҕанан, куруук бу ытардыы оҥосто олорон, бириэмэҕэ кыһаныы суох этэ. Олох билигин диэн чыыбыһы тутан олорон.

Анды барахсан маннык түгэннэри бэлэхтиир буолан, хайа да бултааҕар кэпсээнэ туох да хара баһаам. Кэллэҕинэ кэлэ турар. Ыттарбаппын диэтэҕинэ, итинник түгэнэ дьэ элбэх.

Ылдьаа СКРЯБИН.

Мэҥэ Хаҥалас, Төҥүлү.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *