Александр Оконешников: “Хотторууну уруок оҥостоммут, тустуубут тула бары түмсүөххэйиҥ!”

Билэргит курдук, алтынньы күннэригэр Наро-Фоминскай куоракка көҥүл тустууга эр дьоҥҥо Россия чемпионата ыытыллан түмүктэммитэ. Бу, дойду бастыҥ тустууктарыгар сэттэ ыйдаах карантин кэнниттэн көбүөргэ бастакы тахсыылара этэ. Бүгүн биһиги, Саха сирин көҥүл тустууга хамаандатын кылаабынай тренерэ Александр Савельевич Оконешниковы көрсөн, бэйэтин санаатын үллэстэригэр көрдөстүбүт.  

-Дьэ, Александр Савельевич, өр күүппүт тустууга Россиябыт чемпионата ыытыллан түмүктэннэ. Эн хамаанданы бэлэмнээбит, этэргэ дылы, тутан-хабан дьарыктаабыт киһиэхэ чемпионат туох өйдөбүлү үөскэттэ? Ону бука баһаалыста хайдах баарынан аһаҕас соҕустук кэпсиирин буоллар.  

-Россия чемпионатыгар хайдах кыттан кэлбиппитин бары бэркэ билэҕит. Маннык тустуу кырдьык кими даҕаны үөрдүбэт, астыннарбат. Быһа холуйан эттэххэ, биһиги икки мэтээлгэ суоттанан барбыппыт.

Бэлэмнэнии туһунан эттэххэ, холобур, аан дойдутааҕы буола турар быһыы-майгы биһиги Сахабыт сирин эмиэ таарыйан, бэлэмнэниигэ харгыстары үөскэттэ. Ити бастатан туран. Ол быһыытынан эттэххэ, Россиябыт былаан быһыытынан дьиҥинэн бу саас муус устар ыйга Улан-Удэҕэ буолуохтаах этэ. Онтон ити көһөн-көһөн, алтынньы 16-18 күннэригэр Наро-Фоминскайга буолла. Ити, чемпионаты хаста даҕаны көһөрүү – үлэҕэ, былааҥҥа улахан охсуулаах буолла. Бастаан, саас маҥнай көһөрүллэн баран, хаһан буолара чопчута биллибэт этэ. Ол кэмҥэ республикаҕа элбэх хааччахтар киирэн, муус устартан – от ыйыгар диэри уолаттар дьиэлэригэр олорон дьарыктаммыттара. Ити эмиэ бу чемпионакка таайда диэн көрдүм. Ол эбэтэр, дьарык объема тиийбэтэ, уолаттарга.

От ыйыттан “Манньыаттаах” спортивнай базатыгар сабыылаах дьарыкпытын саҕалаабыппыт. Ол кэмҥэ Россия чемпионата чопчу ханнык күҥҥэ-дьылга буолара биллибэт этэ. Ол иһин бастакы сбору күүһү-уоҕу хачайдааһыҥҥа анаабыппыт. Оттон балаҕан ыйыгар чемпионат буолар үһү диэн сурах кэлэн, атырдьах ыйыгар иккис сборбутугар күүһү хачайдааһыны уонна көбүөргэ үлэни аҥаардаан ыыппыппыт. Ол сырыттахпытына, чемпионаппыт өссө көһөн биэрбитэ. Инньэ гынан, былааммыт эмиэ уларыйан, балаҕан ыйыгар “Триумф” Спорка бэлэмнэнии киинигэр көбүөргэ үлэни тэрийбиппит.

Итинник уларыйыылар түмүктэригэр биһиги үлэбитин ылан көрдөххө, көбүөргэ үлэ арыый тиийбэтэ дии саныыбын. Сорох уолаттар тустууга арыый дух-дах туттуулара, көбүөрү чувствуйдаабаттарыгар көһүннэ.

Иккис биричиинэбит, сүрүн уолаттарбыт үһүс этап кэнниттэн ковидынан ыалдьан хаалан, чөлүгэр түһүү кыаттарбата дии саныыбын. Итиннэ кэтэмэҕэйдэр көһүннүлэр, уолаттар сэниэлэрэ суох, төһө даҕаны баҕа баарын иһин… Онон бүгүҥҥү күҥҥэ ким хайдах бэлэмнээх тиийбитинэн, хайдах дьарыктаммытынан – туһунна. Биһиги билинэбит, ити биричиинэ буолбатах, бүгүн хоттордубут.

Тренердэр, спортсменнар бу күннэргэ СР Спорка бэлэмнэнии киинин салалтатын кытта элбэх ырытыыны, кэпсэтиини-ипсэтиини ыыттыбыт. Кистэл буолбатах, күүс өттүгэр анал тренери ыламмыт, науканы кытта ыкса үлэлээммит, ситиһиигэ тиийиэхтээхпит. Былааммытын барытын науканы кытта дьүөрэлиибит. Санаабытын түһэрбэккэ билигин дьарыкпытыгар үчүгэй өттүгэр элбэх уларытыылары киллэриэхпитин наада.

Ити отработка өттүгэр, тактикаҕа, холобур, Константинов Петя схваткатыгар, маат таһыгар баран, таҕыстым диэн, сымнаан биэрбитэ, тактическай сыыһа буоллаҕа. Итиннэ умса барбыта буолан, икки илиитинэн тайанан, биир баалы биэрбитэ буоллар, холобура. Ону биһиги кубик быраҕан, ахсаан 0:5 буолан хаалла. Онно Петя арыый ыгыллан хаалла. Тактика өттүгэр холобур, Виктор Рассадин тустуутугар Аджиев хайдах курдук эчэйбитэ буолан, көбүөргэ сытан, тыын ылан, киирсибитин көрбүт буолуохтааххыт.

Ити тактика өттүгэр, дьарыкка, индивидуальнай үлэбитин күүһүрдүөхпүтүн наада. Уолаттар бэйэлэрин иннилэригэр эппиэтинэһи күүһүрдүөхтээхтэр. Аҥардас тренердэр туруорар эппиэтинэспитин таһынан, бэйэлэригэр ирдэбиллээх буолуохтаахтар. Сыалларын-соруктарын максимальнайдык оҥоруохтаахтар. Биһиги, тренердэр уонна СР Спорка бэлэмнэнии киинин салалтата, аныгыскы 2024 сыллааҕы Олимпиадаттан мэтээл аҕаларга сыалланабыт-соруктанабыт. Онуоха бэйэбитигэр эрэллээхпит, итэҕэйэбит. Уолаттарбыт эмиэ итэҕэйэллэригэр, дьарыкка сыһыаннарын күүһүрдэллэригэр баҕарабыт.

Билигин эдэрдэрбитигэр күүстээх болҕомтону ууран, үлэни ыыта сылдьабыт. Кэлии, консультант тренер боппуруоһун эмиэ туруорабыт. Медицина уонна психология өттүгэр эмиэ, биир тылынан, бары өттүнэн тустуубутун сайыннарыыга биир кэлим үлэ ыытыахтаахпыт. Ол инниттэн үчүгэйдик былааннаммыт систиэмэ баар буолуохтаах. Холобура, Дагестаҥҥа хайдаҕый? Бэйэлэрин истэригэр конкуренция сүрдээх күүстээх. Биһиги эмиэ, конкуренцияны дьарыкка да буоллун, оҕо спордуттан саҕалаан киириэхтээхпит. Биирдии оскуолалар икки ардыларыгар да буоллун, хас биирдии спортивнай саала иһигэр конкуренция баар буолуохтаах. Бэйэ-бэйэлэрин икки ардыгар күүскэ конкуренцияластахтарына эрэ – тахсыахха, үүнүөххэ, сайдыахха сөп.

Онон тустууну ис истэриттэн таптыыр дьоҥҥо этиэм этэ, билигин барыбытыгар ыарахан кэм. Бу хотторуу биһиги, саҥа тренерскэй састааппытыгар инникитин үлэлиирбитигэр мотивация буолуо. Хаалыыттан тахсар суолу тобулуу, кыайыыларга кынаттааһын… Санааҕытын түһэрбэккэ, бэйэҕит уолаттаргытын өйөөҥ, ыарахан кэмнэригэр бииргэ буолуҥ, диэхпин баҕарабын. Бүгүн хотторуу, оттон хотторуу кэнниттэн кыайыы кэлиэхтээх. Тустуу ыалдьааччылара, спортивнай функционердар, салалта бары түмсэммит, хас биирдии салааҕа ырытыы, түмүк оҥостон үлэни-хамнаһы ыыттахпытына, ситиһиилэр наһаа уһуннук кэтэһиннэриэхтэрэ суоҕа дии саныыбын.

-Александр Савельевич, ити эн, көбүөргэ дьарык тиийбэтэ диэтиҥ. Оттон “Манньыаттаахха” да, “Триумфка” да ыытыллыбыт үөрэтэр-эрчиллэр түмсүүлэргэ научнай бөлөх кыттыбыта дуо? Спортсмены туһааннаах кэмҥэ муҥутуур кыаҕар тиэрдэр методиканы хайдах тутуспуккутуй?

-Биһиги өрүү хамаанда научнай бөлөҕүн рекомендациятын тутуһан үлэлиибит. Дьарык, сбор кэмигэр научнай сотрудниктар кыттыбыттара, бэйэлэрин үлэлэрин тэрийбиттэрэ, ыыппыттара, спортсменнар туруктарын кэтээн көрөн түмүктэри, ырытыылары оҥорбуттара.

Манна этиэхпин баҕарабын, туохха барытыгар систиэмэ быһыытынан бириэмэ наада, өр сыллаах, ситимнээх, сөптөөх үлэ. Илиини ыһыктан кэбиспэккэбит эрэ дьарыктаннахпытына, түмүк сотору кэминэн көстүө. Үлэбит хаамыытын аныгы олох ирдэбилинэн ыыта сатыыбыт. Психология чааһыгар эмиэ комплексно көрүөххэ наада. Этэргэ дылы, киһи генетикатыгар тиийэ көрүөхтээхпит. Холобур, тустууктары улахан дьоҥҥо эрэ тахсыбыттарын кэннэ, кинилэргэ болҕомто ууруу сыыһа дии саныыбын.

Билигин уолаттар бэйэлэрэ толкуйданыахтара, ким салгыы тустар, ким улахан сыаллаах – ол бэйэтин соругун тиһэҕэр тиэрдиэхтээх. Биһиги кими да тохтотор, туоратар сыалбыт суох. Тустуон баҕарар, сыаллаах-соруктаах киһини хаһан баҕарар өйүүбүт.

-Ити эн эттин дии, бу күннэргэ элбэх кэпсэтиилэри, ырытыылары ыыттыбыт диэн. Итинтэн быһа тардан билиһиннэриэҥ дуо? Билигин киһи барыта, чемпионат түмүгүн ырыталлар дуо, туох диэн түмүгү ылыннылар, инникитин хайдах үлэлиир былааннахтарый диэн ыйытар. Онно эн чопчу хайдах хоруйдуоҥ этэй?

-Сүрүн алҕаспыт, мааҕыын этэн аһарбытым курдук, дьарык объема тиийбэтэ. Быһа холоон икки ый. Итиэннэ муус устартан от ыйыгар диэри дьиэҕэ, самоизоляцияҕа олорон эрчиллии эмиэ таайда. Итини тэҥэ биһиги көрсүһүүлэрбитигэр тустуу, хапсыһыы кэмигэр тахсыбыт сыыһаларбытын-халтыларбытын туоратарга дьүүллэстибит.

Лидердэргэ, холобур Дагестаҥҥа тиийэн сбордарга кыттыы боппуруоһа көтөҕүлүннэ. Уонна биллэн турар, Россия сүүмэрдэммит хамаандатын сбордарын көтүппэт санаалаахпыт. Ити курдук, Дальнай Восток, Сибиир хамаандаларын кытта бииргэ үөрэтэр-эрчиллэр түмсүүлэри тэрийэр киһи үчүгэй буолуо этэ. Холобур, бэйэбитигэр буряттары ыҥыран эрчиллиилэри бииргэ тэрийэргэ былаанныыбыт. Ол курдук, бэйэбит Бурятияҕа тиийэн эмиэ дьарыктанарга суоттанабыт…

-Александр Савельевич, республика хамаандатын сүрүн тренерэ буолуоххуттан биһиги хаста да көрсөн сэһэргэстибит, онно иһиттэххэ, эн былааннарын, санааларын, идеяларын барыта үчүгэйдэр, кэскиллээхтэр. Ити биирэ, кылаабынай тренер санаата уонна баҕата, оттон ону туруорсан, олоххо киллэрии хайдаҕый?

-Итиннэ мин бэйэм салалтабын кытта үлэлиибин. Ол эрээри, барыта харчыттан кэлэн иҥнэ турар. Ханнык баҕарар саҥа хамсааһын элбэх харчыны-үбү ирдиир. Сөптөөх волевой быһаарыыны ылыахтарын наада буоллаҕа, хас биирдии салайааччы.

Билигин, хотторуу буолла да, биһиэхэ, сыыр намыһахтыы бары тренергэ саба түһэллэр. Дьиҥэ, биһиги тренердэрбит сүрдээҕин үлэлииллэр. Күн бүгүҥҥэ диэри оҕолорбут сүрүннээн төрөппүттэрин харчыларыгар бараллар-кэлэллэр, күрэхтэһэллэр. Былааннаммыт үлэ барыта оҥоһуллуохтаах этэ. Холобур, уон киһи бу кэмҥэ манна-манна барыахтаах, эрчиллиэхтээх, күрэхтэһиэхтээх, барыта үп-харчы өттүнэн быһаарыллыахтаах диэтэххэ, итинник түгэҥҥэ биһиэнэ барыта кырыымчык, барыта аҕыйатыы, сарбыйыы буолааччы. Барыта кризис дииллэр. Ону хайыахпытый? Оччотугар били оҥостубут былаанын тохтон хаалар.

Россия сүүмэрдэммит хамаандатын ыытар тэрээһиннэригэр кыттыыбыт сылтан-сыл аайы мөлтөөн иһэр. Иһиттэххэ, үп суох дииллэр. Оччоҕо сайдыы хайдах кэлэр? Атыттарга киһи ымсыырар эрэ. Холобур, буряттарга…

-Оннук курдук көстүүлэр бааллар. Буряттарга, дагестаннарга тустууга элбэх үп-харчы көрүллэр. Бу хотторуу биһиэхэ, саха тустуутугар “перезагрузка” диэххэ дуу, үчүгэйдик, дириҥник ырытаммыт, сыыһаларбытын-халтыларбытын көннөрүнэн, тардыныахтаахпыт дии саныыбын. Бары тула олороммут, быһаарсыахтаахпыт.

Биһиги тустууктарбыт үксүлэрэ бэйэлэрэ булбут-талбыт үптэринэн бараллар-кэлэллэр. Тустууктар иннилэригэр харчы ыһылла сытар диир дьону кытта олох сөбүлэспэппин. Оннук эбитэ буоллар, көрдөрүү да атын буолуо этэ, дьиҥинэн. Хайа тренер бэйэтэ хайдах кыахтааҕынан булан-талан иитиллээччитин ыытара буруй буолбатах. Биһиэхэ, тренер оҕотун дьарыктаабакка, кинини ханна эмэ ыытаары харчы көрдөһө сылдьара, онон бириэмэтин барыыра баар суол. Оҥоһуллубут былаан барыта силигин ситиэхтээх.

Биирдэ конкуренция туһунан кэпсэтиигэ эн, клубнай систиэмэни сайыннарыахха диэн этэн турардааххын…

-Күрэхтэһиибитин элбэтэр сыалтан итинник санаа баар. Билэргит курдук, коронавирус дьаҥа сүрдээх улахан харгыһы оҥордо. Ол иһин бакаа ити санаа тохтоон турар. Холобура, биһиэхэ билиҥҥитэ барыта бобуу, хааччах. Ити идеяны син биир олоххо киллэриэхпит. Бэйэбит күүспүтүнэн манна саҕалааммыт даҕаны. Былааммыт быһыытынан, оскуолаларынан лигалары тэрийиэхтээхпит. Маассабаһы көтөҕөр инниттэн. Итини СР Үөрэххэ министиэристибэтин кытта бииргэ үлэлээн, олоххо киллэриэххэ наада.

Оҕо тустуута спартакиада программатыгар киириэн наада, улуустарга. Оччоҕуна эрэ биһиги элбэх киһи тустуунан дьарыктанарын ситиһиэхпит. Талааннаах оҕону буларбытыгар чэпчэки буолуо этэ. Итиэннэ, этэргэ дылы, билигин дэриэбинэлэргэ физруктар оннуларыгар тустуук уолаттар элбиэхтэрин наада.

Онон ити оскуолалар икки ардыларыгар лигалары тэрийдэхпитинэ, сүрдээх үчүгэй хамсааһын буоларыгар бигэ эрэллээхпин. Ити санааны салалтаҕа эппиппит, хамсааһын барыан наада.

-Чемпионаттан кэлэн баран, тустуубутугар туох үлэлэр салгыы ыытыллалларын билиэххэ сөп дуо?

-Сэтинньи ыйтан үөрэтэр-эрчийэр түмсүүбүтүн саҕалыахпыт. Уолаттар кыратык өйдөрүн-төйдөрүн буллуннар. Чөллөрүгэр киирдиннэр. Онтон барыларын мунньаммыт, сборбутун саҕалыыр былааннаахпыт. Ярыгин турнирыгар бэлэмнэниэхпит.

Сотору кэминэн “Аланнар” норуоттар икки ардыларынааҕы турнир уонна 23-гэр диэри саастаахтарга Россия чемпионата ыытыллыахтаах этилэр даҕаны, ковидынан сибээстээн билиҥҥитэ барыта салгыҥҥа ыйанан турар. Билэргит курдук, республикабытыгар ковид тарҕаныытын балаһыанньата уустук, ол иһин, Н.Н. Тарскай бирииһигэр көҥүл тустууга чемпионат ыытыллара ыарахан. Чопчу ыытыллар диэн этэргэ уустук. Ол да буоллар, тугу эмэ толкуйдааммыт, сабыылаах күрэхтэһии тэрийиэхпитин сөп, ону онлайн көрдөрүөхпүт.

-Түмүккэ, көҥүл тустууга республика кылаабынай тренерин быһыытынан спорду таптааччыларга, дьоҥҥо-сэргэҕэ тугу этиэҥ этэй?

-Россия чемпионатыгар хотторон кэлбиппитин билинэбит. Өссө күүскэ үлэлээммит, бу хотторууну кытаанах уруок оҥостоммут, бары тустуубут тула түмсүөхпүтүн наада. Сөптөөх түмүктэри ылынаммыт, санаабытын түһэрбэккэ уолаттарбытыгар, тренердэрбитигэр күүс-көмө буолуохтаахпыт. Кинилэргэ көхсүбүтүн көрдөрөн кэбиһимиэххэ. Ыарахан түгэҥҥэ эмиэ аттыларыгар баар буолуохха.

Биһигини өйүүр, өйдүүр дьоннор бэйэлэрин санааларын биллэрдилэр. Онон иллээх буолуоххайыҥ, бэйэ-бэйэҕэ сиэрдээхтик сыһыаннаһыаххайыҥ. Биһиги сөптөөх кириитикэни ылынабыт. Кимиэхэ баҕарар аһаҕаспыт. Бэйэ-бэйэни харыстаһыаххайыҥ. Хайдыһымыаххайыҥ. Биһиги түмүстэхпитинэ, тугу баҕарар кыайар дьоммут. Була сатаан, бэйэлэрин тустарыгар биллэ-көстө сатыыр дьон арааһынай этиилэригэр киирэн биэримэҥ диэхпин баҕарабын.

Сэһэргэстэ Петр ПАВЛОВ.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *