Ааппый тааһа


/// “Дьулурҕан” саһарбыт страницатыттан

Быйыл, Саха сирин бэчээтигэр спорду сахалыы тылынан сырдатан кэлбит “Дьулурҕан” хаһыат бэчээттэнэн тахсыбыта 20 сыла. Манан сибээстээн, хаһыат саһарбыт страницаларыттан үйэлээх, ааҕыллымтыа, олорон кэлбит историябытын кэрэһилиир диэбит бастыҥ суруйуулары, очеркалары http://dzulurgan.ru сайтка сөргүтэн, ааҕааччыларга өссө төгүл санатабыт.
Бу сырыыга суруналыыс, хаһыат общественнай корреспондена Николай Ребров “Дьулурҕан” 2012 сыл алтынньы 23 күнүнээҕи нүөмэригэр “Кэпсиэхпин баҕарабын” рубрикаҕа бэчээттэппит матырыйаалын ааҕаргытыгар сүбэлиибит.
Н.Слепцову – Күүстээх Ньукулайы мин 1966 сыллаахха Чокурдаахха Хотугу зона тустууга күрэхтэһиитигэр көрбүтүм. Оччолорго кини тустан бүппүт этэ, ол да буоллар саҥаран-иҥэрэн, кэлэн-баран, туттан-хаптан, быһыытынан-таһаатынан да чахчы эр бэрдэ сылдьара көстөрө.
Эбэн эттэхпинэ, Николай Слепцов 1958 с. Хотугу Осетия киинигэр Орджоникидзе куоракка уонна 1964 с. Дьокуускайга Россия чемпионаттарыгар тустубут улахан бөҕөс буолар. Ол туһунан РСФСР, Саха АССР үтүөлээх тренерэ Н.Н. Волков кинигэлэригэр суруйан турар.
Аҕа табаарыһым С.Н. Горохов Күүстээх Ньукулай туһунан суруйуутуттан сиэттэрэн Дьааҥы аатырбыт күүстээҕин Ааппый туһунан санаан кэллим. Дьааҥы Дулҕалааҕар олорбутум, үлэлээбитим. Тустуук Ноговицыннар аҕаларыттан, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, Ааппыйы билэр, көрбүт уонна кэпсэппит киһиттэн В.П. Ноговицынтан кини туһунан элбэҕи истибитим.
Бу сырыыга И.К. Сивцев “Аан дойду уонна Саха сирин былыргы күүстээхтэрэ” кинигэтиттэн Ааппый туһунан суруйуутуттан быһа тардыыны аҕалабын: “Ааппый былыр Дьааҥы улууһугар Суордаах нэһилиэгэр Дулҕалаах диэн сиргэ 1881 сыллаахха төрөөбүт Васильев Харлампий Васильевич – Ааппый диэн эмиэ биир улуу күүстээх бухатыыр киһи олорбут. Кини эһэтэ Уус Алдантан көһөн кэлэн бу Дьааҥы сиригэр олохсуйбут киһи эбит. Ааппый Күүстээх Уйбаанныын ийэлэрин төрдүнэн аймахтыылара үһү, ону хойут билсиһэн, кэпсэтэн билбиттэр”.
Автор суруйарынан Күүстээх Уйбаан уонна Ааппый мас тардыспыттара биллэр. Бэрт уһуннук тардыһан хайалара да ылбатах, тардыһар мастара тостон тохтообуттар, иккиэн сөбүлэһэн иккистээн тардыспатахтар, тэҥ дьон эбиппит дэһэн, эйэ дэмнээхтик арахсыбыттар.
Салгыы бу курдук суруллубут: “Биир сайын Дулҕалаах үрэҕин баһыгар Тойон Тирэх диэн сиргэ Ааппый Степалкин диэн исправнигы көтөҕөн дьаамсыктыы сылдьыбыт. Бу исправник ырҕаччы уойан хаалбыт, олус суон, толуу киһи эбит. Инньэ гынан ыҥыырын иҥэһэтигэр атаҕа кыайан тиийбэт буолан, атын кыайан мииммэт эбит. Онуоха Ааппый куруук салҕанарыгар чуурка мас эҥин булан, ууран биэрэр идэлээх эбит. Тойоно буоллаҕына наһаа куһаҕан майгылаах, тойомсук, күтүр баҕайы, кыҥырдыа киһи эбит. Куруук Ааппыйы ыгар-түүрэр, тиэтэтэр: “Давай, быстро барда наада!” – дии-дии ыххайар, ол иһигэр хаста да сүнньүгэ сырдаталаан айаннаан сылдьыбыт.
Бу тойон айанныырыгар бэрэмэдэйгэ хааламмыт дэлэй астаах, өйүөлээх эбит. Көр, онтон тохтобулга даҕаны, хонукка даҕаны аһаатахтарына Ааппыйга букатын бэрсибэт эбит. Ааппый бэрт кэмчи, боростуой өйүө сыыстаах эбит. Ол иһин хонук сиргэ кэллэхтэринэ, үксүгэр бултаан аһаан, үссэнэн айаннаабыт. Биирдэ үрэх кытылынан, хайа аннынан айаннаан иһэн тохтоон, аттарын хабыалаппыттар, чэй өрүнэн чэйдээбиттэр. Баралларыгар Ааппый өйдөөн, тойоно аты миинэригэр, салҕанарыгар тугу да уурбакка хаалбыт. Онуоха тойоно үөҕэ-үөҕэ ынан кэлбит да, сирэйгэ биэртэлээн истэҕинэ, илиитин тоһуйталаан биэрбит уонна саҥата суох хайа тэллэҕин диэки хаама турбут. Сотору сытар ынах саҕа бөдөҥ сымара тааһы көтөҕөн мадьатан аҕалан, ат аттыгар бырахпыт уонна итинтэн салҕанан миин диэбит. Тойон хараҕын муҥунан көрбүт, соһуйбут, дьулайбыт. Салгыы айаннаабыттар. Киэһэ хонук сирдэригэр сөпкө эрдэ тиийбиттэр.
Ааппый: “Эрдэ кэлбиччэ, баҕар мас көтөрө түбэһиэ, кыратык тыаҕа хаама түһэн киириэм”, — диэн баран, биир уостаах саатын ылан бараары турдаҕына тойоно: “Ээ, доҕор, тахсыма, миэхэ ас элбэх, аһаан баран сынньанан утуйан кэбис. Сарсыарда эрдэ соҕус туран айаннаатахпытына сатанар”, – диэбит. Ааппый тойонун тылын утарбатах, тохтообут. Тойоно тоҕо сымнаабытын дьиибэргии санаабыт буолан баран, син обургу соҕус тааһы көтөҕөн аҕалбыппын көрөн, күүстээх баҕайы эбит, кыыһырдаҕына баҕар сүгүннүө суоҕа дии санаабыта дуу, диэн санаталаан аһарбыт. Бу киэһэтигэр тойоно киһитин кытта дьэ киһилии кэпсэппит. Аһыттан үчүгэйдик аһатан, бэл арыгы иһэрдэн хоннорбут.
Аны ыксатара, мөҕөрө, кырбыыра букатын уурайбыт. Маны Ааппый кырдьан олорон хойут бэйэтэ кэпсээбит. Ол таас “Ааппый тааһа” диэн ааттанан билигин даҕаны онно суол кытыытыгар сытар үһү. (И.К. Сивцев, “Аан дойду уонна Саха сирин былыргы күүстээхтэрэ”, “Бичик”, Дьокуускай 2001 стр. 180-182).
Ааппый тааһын туһунан араас кэпсээннэр бааллар. Ол таас бу ааспыт биир үйэҕэ айылҕа, атын да тас дьайыыларыттан урукку көрүҥүн, ыйааһынын сүтэрдэҕэ, ханна баара чуолкайа биллибэт курдук. Билигин Верхоянскай куорат музейын олбуоругар сытар 184 киилэ ыйааһыннаах тааһы сорохтор “Ааппый тааһа”, эбэтэр “Дьахтар тааһа” диэн ааттыыллар. Таастар тустарынан араас номохтор, үһүйээннэр бааллар.
Бу тааһы олохтоохтор да, кэлэ сылдьыбыт ыалдьыттар да көтөҕөргө холоно сылдьыбыттара элбэх. Дулҕалаахтан төрүттээх Дьааҥы биир ыччата көтөхпүтүн кэпсииллэр.
2003 сыллаахха Дьааҥы ыһыаҕар бу тааһы, сааһыран баран, республикаҕа биллэр салайааччы, аатырбыт кылыыһыт, чэпчэки атлет, РСФСР уонна Саха АССР спордун маастара, Дьааҥыттан төрүттээх Иван Иванович Горохов көтөхпүтүн видеокамераҕа устубуттарын көрбүтүм, ол кэпсээҥҥэ сылдьар. Ону көрбүт, туоһу буолар дьон бааллар. Ааппый туһунан сиһилии үөһэ ахтыбыт кинигэлэрбиттэн ааҕыахха сөп.

“Дьулурҕан”.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *